Nghiên cứu về vương triều Mạc thời đổi mới
Từ năm 1991, nhiều công trình nghiên cứu về cương triều Mạc đã lần lượt được công bố như:
- Tạp chí Nghiên cứu Lịch sử số 6, năm 1991 đã ra một chuyên đề về nhà Mạc.
- Mỹ thuật thời Mạc của Nguyễn Tiến Cảnh, Nguyễn Du Chí, Trần Lâm, Nguyễn Bá Văn do Viện Mỹ thuật xuất bản năm 1993.
- Vương triều Mạc của Viện Sử học, Nxb Khoa học Xã hội xuất bản, năm 1995.
- Di tích thời Mạc vùng Dương kinh (Hải Phòng), Luận án Tiến sĩ Khảo cổ học của Nguyễn Văn Sơn (1996), Viện Khảo cổ học.
- Nhà Mạc và dòng họ Mạc trong lịch sử của Viện Sử học và Hội đồng Khoa học Lịch sử Thành phố Hải Phòng xuất bản năm 1996.
- Văn bia thời Mạc và đóng góp của nó trong nghiên cứu Lịch sử Việt Nam thế kỉ XVI, Luận án Tiến sĩ Ngữ văn của Đinh Khắc Thuân (1997), Viện Hán Nôm.
- Mạc Đăng Dung và vương triều Mạc của Hội Khoa học Lịch sử Việt Nam công bố năm 2000.
- Lịch sử triều Mạc qua thư tịch và văn bia của Đinh Khắc Thuân, Nxb Khoa học Xã hội, 2001.
- Góp phần đổi mới quan điểm đánh giá vương triều Mạc của Mạc Đường, Nxb Trẻ, 2007.
- Hợp biên Thế phả họ Mạc của Ban Liên lạc họ Mạc, nxb Văn hóa Dân tộc xuất bản lần đầu vào năm 2001, tái bản năm 2007.
- Gương sáng dòng họ của Ban liên lạc họ Mạc được Nxb Lao động xuất bản lần lượt: tập 1 (2002), tập 2 (2004), tập 3 (2008).
- Khảo sát truyền thuyết về Mạc Đăng Dung ở vùng Kiến Thụy - Hải Phòng, Luận văn thạc sí khoa học Ngữ văn của Phạm Thị Phương Anh, Trường Đại học sư phạm Hà Nội năm 2008.
- Nhà Mạc với công cuộc ổn định xã hội Đại Việt từ 1527 - 1546, Luận văn thạc sĩ khao học Lịch sử của Tống Thanh Bình, Trường Đại học Vinh năm 2009.
- Năm 2010, trước thềm Đại lễ kỷ niệm 1.000 năm Thăng Long - Hà Nội, Văn phòng Ban chỉ đạo Quốc gia 1.000 năm Thăng Long kết hợp với Trung tâm Bảo tồn khu di tích Cổ Loa - Thành cổ Hà Nội, Hội Sử học Hà Nội tổ chức Hội thảo khoa học “Vương triều Mạc trong lịch sử Việt Nam”. Hội thảo đã thu hút được nhiều bài nghiên cứu có giá trị.
Ngoài ra, còn có nhiều công trình nghiên cứu về nhà Mạc và dòng họ Mạc được công bố trên các tạp chí khoa học chuyên ngành.
Vậy trong các công trình mà chúng tôi vừa nêu ở trên, giới sử học Việt Nam đã có sự nhìn nhận, đánh giá như thế nào về vương triều Mạc.
Những đánh giá của giới sử học Việt Nam về vương triều Mạc trong thời gian từ năm 1986 đến nay
Về vấn đề ngụy triều, cướp ngôi
Nhiều nhà nghiên cứu cho rằng, việc nhà Mạc thay thế nhà Lê là hoàn toàn hợp với quy luật lịch sử. Giáo sư Phan Huy Lê, Chủ tịch Hội Khoa học Lịch sử Việt Nam trong bài tổng kết Hội thảo khoa học về vương triều Mạc năm 1994 khẳng định: “Nên xóa bỏ thành kiến và định kiến về nhà Mạc. Nên đối xử với nhà Mạc một cách công bằng như các triều đại khác. Hãy trả lại cho nhà Mạc những đóng góp khách quan”. Giáo sư Lê cũng khẳng định: “Nhà Mạc là một vương triều ra đời và tồn tại sau nhà Lê. Việc nhà Lê sụp đổ, nhà Mạc thay thế là một hiện tượng có ý nghĩa tiến bộ, được nhiều người ủng hộ. Không nên coi sự việc này là sự cướp ngôi”. Tiến sĩ Đinh Khắc Thuân cũng có nhận xét tương tự với nhận xét của Giáo sư Phan Huy Lê: “Việc lên ngôi của Mạc Đăng Dung từng được coi là thoán đoạt, nhưng sự “thoán đoạt” trong lúc triều đình nhà Lê hoàn toàn suy sụp; vì vậy cũng không nên coi hành động này của Mạc Đăng Dung là cướp ngôi”. Giáo sư Văn Tạo, nguyên Viện trưởng Viện Sử học Việ Nam, cũng khẳng định: “...Sau khi so sánh đương đại về cái gọi là ngụy triều, chúng tôi muốn so sánh lịch đại để thấy rõ hơn: “Phải chăng những cái gọi là ngụy đó đều là đại diện cho những lực lượng tiến bộ đương thời?”. Trong bài phát biểu nhân dịp kỉ niệm 650 năm, năm mất của danh nhân Mạc Đĩnh Chi tổ chức tại Trung tâm Văn miếu Quốc tử giám Hà Nội ngày 26-3-1996, Giáo sư Văn Tạo một lần nữa khẳng định: “Nhà Mạc không phải là ngụy triều”. Tiến sĩ Trần Thị Vinh cũng đã nhận xét rằng: “Sự kiện Mạc Đăng Dung phế bỏ triều Lê - một triều đại mà Mạc Đăng Dung từng gửi gắm ba phần tư quãng đời để lập ra triều đại mới của dòng họ Mạc không phải là một điều sỉ nhục như nhiều sử thần thời phong kiến đã gán cho Mạc Đăng Dung. Đã đến lúc Mạc Đăng Dung và triều đại nhà Mạc phải được trả về vừa tầm với vị trí của mình. Tôi đồng tình với một số ý kiến của giới sử học gần đây trong cách đánh giá Mạc Đăng Dung và nhà Mạc. Tức chúng tôi nhìn nhận Mạc Đăng Dung không phải như một kẻ “nghịch thần” và cũng nhìn nhận một cách tương đối có cơ sở về những đóng góp của vương triều Mạc trong tiến trính lịch sử nói chung. Nếu coi Mạc Đăng Dung là kẻ “thoán đoạt”, là “nghịch thần”... và coi nhà Mạc là “ngụy triều” tức là đã phủ nhận những đóng góp của nhà Mạc trên các lĩnh vực kinh tế, văn hóa, giáo dục và nghệ thuật”...
Về mối quan hệ giữa nhà Mạc với nhà Minh (Trung Quốc)
Vấn đề đầu hàng
Nếu như trước đây, giới sử học trong mối quan hệ của nhà Mạc với nhà Minh thường lên án Mạc Đăng Dung đầu hàng nhà Minh thì ngày nay giới sử học đã có sự nhìn nhận, đánh giá một cách công bằng, khách quan, đúng với sự thật lịch sử. Tạp chí Nghiên cứu Lịch sử số 6, năm 1991, đã xuất bản một chuyên đề về nhà Mạc. Trong chuyên đề này, với bài nghiên cứu: “Quan hệ giữa nhà Mạc và nhà Minh thế kỷ XVI”, Nguyễn Minh Tường đã đề cập đến thái độ giả vờ đầu hàng của các vua nhà Mạc.
Năm 1994, Hội Khoa học Lịch sử Việt Nam phối hợp với Viện sử học, UBND Thành phố Hải Phòng tổ chức Hội thảo khoa học về vương triều Mạc. Trong bài tổng kết Hội thảo, Giáp sư Phan Huy Lê khẳng định: “Đã đến lúc chúng ta phải thay đổi về cách đánh giá các chính sách đối nội và đối ngoại của nhà Mạc”. Cố Giáo sư Trần Quốc Vượng cũng nhấn mạnh: “hành động đầu hàng” của nhà Mạc do Minh sử chép là một sự phóng đại để khoe khoang, hành động ấy vua Lê sau này cũng lặp lại gần nguyên xi thì lại không bị sử gia nhà Lê nêu lên để phê phán [...]. Mà thực sự ở thời Mạc không có bóng một tên xâm lược nào trên đất nước ta, quan bảo hộ, dù hình thức như chức “Đạt lỗ hoa xích” ở Thăng Long triều Trần cũng không. Thế tại sao người này thì khen là khôn khéo, người khác lại chê là hèn hạ?”
Trong luận án Tiến sĩ Sử học về nhà Mạc tại Trường Cao học Khoa học Xã hội Pháp vào tháng 3-2000, Đinh Khắc Thuân đã đi đến kết luận rằng những hành động gọi là thoán đoạt, đầu hàng và dâng đất của nhà Mạc đều là những nhận định hàm hồ.
Nhiều nhà nghiên cứu như Ngô Đăng Lợi, Lê Văn Lan, Nguyễn Danh Phiệt, Phan Huy Lê, Dương Trung Quốc, Phan Văn Các, Hoàng Lê, Phan Đăng Nhật... đã khẳng định: nhà Mạc thực sự không đầu hàng, Mạc Đăng Dung không hề mắc tội phản quốc.
Vấn đề dâng đất
Nhiều nhà nghiên cứu khẳng định: “Họ Mạc đã thực sự không dâng đất cho nhà Minh”.
Từ thế kỷ XVIII Nguyễn Văn Siêu trong Phương Đình dư địa chí cũng khẳng định: “Thế thì sau động họ Mạc đem nộp vờ như đất Như Tích, Phật Đà ở Khâm Châu chỉ vì tên gọi thay đổi khác nhau mà thôi”.
Trong Kiến văn tiểu lục, nhà bác học Lê Quý Đôn viết: “xem tập Thù vực chu tư lục (Nghiêm Tòng Giản nhà Minh biên soạn), thì về nghi lễ sai sứ thần đi sính vấn của đời trước, về gốc ngọn việc nhà ngụy Mạc xin hàng, về sự khó khăn trong việc khi gây dựng cơ nghiệp trung hưng, về lòng thành khẩn tố cáo của di thần triều trước và đại cương quan chế, binh chế nước ta, đều có thể biết rõ được”. Nghiêm Tòng Giản, quê ở Gia Hòa, làm quan Cấp sự trung Hình khoa, giữ chức hành nhân đời Minh, là một thành viên trong phái đoàn của nhà Minh, chứng kiến lễ “đầu hàng” của nhà Mạc chép nguyên văn biểu xin hàng của Mạc Đăng Dung gửi hoàng đế Đại Minh: “Còn việc quan thú Khâm Châu thuộc Quảng Đông tâu rằng 4 động Triết Lâm, Kim Lặc, Cổ Sám, Liêu Cát là đất cũ của Khâm Châu, Quảng Đông. Nếu quả thực như lời ấy, thì đó là lỗi mạo nhận của họ Lê trước, nay thần xin giao trả lại”.
Đóng góp của Vương triều Mạc đối với phát triển kinh tế đất nước
Giáo sư Văn Tạo cũng nói về kinh tế thời Mạc như sau: “buôn bán, chăn nuôi có phát triển, nông nghiệp được mùa... do đó trật tự trị an đạt được một cách hiếm có”. Tiến sĩ Nguyễn Văn Sơn cũng khẳng định: “Nhà Mạc đã chú trọng tới khẩn hoang lập làng, đắp đê phòng lụt. Trong công, thương nghiệp, nhà Mạc đều không theo đuổi chính sách “trọng nông ức thương” của nhà Lê sơ”. Nhà sử học Nguyễn Văn Kim đã có một nhận xét: “Nhà Mạc đã khơi dậy những tiềm năng, nhân tố phát triển mới mà mục tiêu cuối cùng và cao nhất không chỉ nhằm hướng tới việc xây dựng tiềm lực kinh tế mạnh có thể đương đầu với thế lực Nam triều, ngăn chặn những hiểm họa từ phương Bắc mà còn muốn cho muôn dân được no đủ ngõ hầu thực hiện trách nhiệm lớn nhất của đạo trị quốc là an dân”.
Hầu hết các công trình sử học khi nghiên cứu về nhà Mạc trong thời gian dần đây đã khẳng định được những đóng góp của vương triều này đối với sự phát triển kinh tế. Cố giáo sư Trần Quốc Vượng còn mạnh dạn nêu ý kiến: “Nếu Dương Kinh của nhà Mạc được xây dựng thành công, nếu nhà Mạc tồn tại lâu hơn nữa thì Đại Việt lần đầu tiên có kinh đô - cảng thị công thương nghiệp miền Hải Dương và cả nước phát triển mạnh mẽ hơn và chắc trong lòng xã hội quân chủ quan liêu đã nảy sinh được những nhân tố mới của một phương thức sản xuất mới, kinh doanh mới, quản lý mới”.
Đóng góp của vương triều Mạc đối với phát triển văn hóa - xã hội
Hầu hết các nhà nghiên cứu sử học gần đây đều đồng tình với những đánh giá của các sử gia phong kiến về những thành tựu của văn hóa, giáo dục khoa cử thời Mạc. “Mạc thì sùng nho” nhưng lại không độc tôn Nho giáo, bởi vậy Đạo giáo, Phật giáo ở thời Mạc được phục hồi và phát triển. Giáo sư Trần Lâm nhận xét: “Nhà Mạc đã xóa bỏ nhiều cấm đoán khắt khe của nhà Lê sơ, Phật giáo và nhất là Đạo giáo dân gian được thở trong bầu không khí mới. Tất cả đã hội lại để cho nông nghiệp nhiều năm được mùa, thương nghiệp phát triển mạnh... Những điều kiện đó đã khẳng định về một cơ sở cho nền văn hóa nghệ thuật của thế kỷ này có được một đặc thù riêng, đậm chất dân dã”.
Nói tóm lại, trong 25 năm qua, giới sử học Việt Nam đã đạt được nhiều thành tựu trong việc nghiên cứu, đánh giá vương triều Mạc. Các nhà nghiên cứu đã khẳng định được những đóng góp của vương triều này đối sự phát triển với lịch sử dân tộc. Tuy nhiên, trong dàn đồng ca đổi mới đó thỉnh thoảng vẫn có những âm thanh lạc điệu. Chúng tôi mong góp được một âm thanh lấp lánh của giai điệu nhà Mạc trong dàn giao hưởng của dân tộc.
