Muốn khoa học không “tuyệt tự” cần gỡ ra từ đâu?

Chất xúc tác?

Tôi đang nghĩ đến hai điều : quản lý và môi trường.

Quản lý khoa học mà tập trung quan liêu thì tội cho người làm nghiên cứu lắm. Nghiên cứu là một công việc khó, cần tận tụy, cần hy sinh, tức là cần động cơ yêu thích và tự do dấn thân.

Có những khoa học gia phải đi xin tài trợ cho nghiên cứu nhưng họ không nhận đề tài nghiên cứu đi từ ...cơ quan công quyền quản lý đặt hàng và kiểm soát kết quả, ... (họ cũng đã thường từ chối tất cả đơn đặt hàng của các tổ chức tiếp thị và có thái độ rất thận trọng khi ai đó đưa ra những con số của các «nghiên cứu» thị trường).

 «Tự do hàn lâm» là một nguyên lý bất khả xâm phạm. Nghiên cứu là đi tìm sự thật. Sự thật thành “ông chủ” duy nhất của khoa học gia – một ông chủ rất hiền lành, dù rằng đôi khi khó tiếp cận, và rất tôn trọng người làm khoa học.

Người quản lý có bổn phận cung cấp phương tiện cho nghiên cứu nhưng không có quyền can thiệp hay kiểm soát – Ở nước ngoài, các khoa học gia tự kiểm soát mình, trình báo cáo khoa học và chịu sự kiểm soát của đồng nghiệp.

Đồng nghiệp là những người có khả năng hiểu và phán đoán việc làm hay thành tựu của mình. Đồng nghiệp là những người đồng hội đồng thuyền. Có người đi trước có người đi sau. Khoa học lại là một công trình tập thể, công trình chung : nghiên cứu trước dẫn đường cho nghiên cứu sau, khai quang và có giá trị cho đến chừng nào có chứng minh khác đi hay ngược lại.

Không là một “hành tinh lý tưởng với toàn những người tốt” nhưng tựu trung, tới bây giờ, cả hệ thống khảo cứu toàn cầu sinh hoạt như thế.

Muốn nhập cuộc vào “hành tinh khoa học” có thể chúng ta phải... giải phóng khoa học, trả khoa học về cho đại học nghiên cứu (khác với đại học kinh doanh !) và đặt tin tưởng trên các đại học “tử tế”. Hai chữ “tử tế” đặt vấn đề đạo đức.

Môi trường trong sạch và đạo đức khoa học

Chuyện “gần bùn mà chẳng hôi tanh mùi bùn”  tôi chỉ tin ... phân nửa vì “gần mực” thì có ngày cũng “đen”. Nếu môi trường chỉ thực dụng, chỉ trọng tiền bạc, trọng hình thức, gian trá,... thì làm sao bắt khoa học gia trung thực, quên mình để đi tìm sự thật ? Vì chính người làm khoa học cũng là thành viên của môi trường, và cũng bị môi trường xã “hội hóa”.

Mà chuyện đạo đức khoa học không phải là chuyện đùa. Trung thành với những kết quả tìm ra, tôn trọng quyền sở hữu trí tuệ của các công trình khác, làm đủ mọi cách để áp dụng những phương pháp thích ứng, tuyệt đối kính trọng các đối tượng nghiên cứu, ...nằm trong cái gọi là vỡ lòng, là cơ sở của đạo đức khoa học. Một người làm khoa học có thể sai lầm, ngoài ý muốn. Nhưng cố tình gian trá, đưa ra những kết quả giả, chép bài của người khác, ... là những điều mà cộng đồng khoa học không chấp nhận – dù là những gian trá trong khoa học nhiều khi rất khó phát hiện.

Về vật chất, dĩ nhiên, người làm khoa học cũng phải sống. Nghĩa là có đủ phương tiện để khỏi phải lo mưu sinh. Xã hội có bổn phận chăm lo đời sống của các khoa học gia bằng cách cho họ ít nhất là một mức lương đủ sống (Ở Bỉ, tối thiểu là gấp đôi mức nghèo, tức là sau khi trừ thuế và bảo hiểm xã hội, khoảng 1700 euros mỗi tháng).

Nhưng hai phạm trù “nghiên cứu khoa học” và “làm giàu”, khó đi đôi.

Đạo đức khoa học gồm cả tính phi vụ lợi và ngay thẳng, không để bị mua chuộc hoặc bị quyến rũ bởi «danh», «lợi» hay «chức tước». Tôi xin dành chữ «danh», cho giới giải trí, chữ «lợi» cho người kinh doanh và chữ «chức tước» cho chính trị gia. Trong xã hội, lắm khi danh-lợi-chức tước lại liên hệ hỗ tương với nhau.

Qua một khảo sát thực tiển nhanh, hỏi bằng điện thoại, 30 nhà khoa học, có 30 năm trong nghề, ở Liège, về ba chữ này, họ cười và xin «miễn bàn» (trong số họ, không ai «nhắm» giải Nobel để có danh, lương của họ chỉ bằng một phần ba lương bộ trưởng, còn lương các giám đốc xí nghiệp có thể cao gấp 10 hay gấp 50 lần). Thậm chí có người trả lời bằng câu khôi hài «tôi không làm khoa học để có ba thứ đó, tôi làm nghiên cứu để được vợ tôi yêu».   

Bao giờ «đại gia», «người đẹp», «quan chức» còn được đề cao thái quá thì khoa học còn có khả năng «tuyệt tự» vì làm sao lôi cuốn được giới trẻ đi vào con đường khoa học, một con đường vừa khó, vừa không cho nhiều lợi tức, lại không được xã hội xem trọng?

Muốn không tuyệt tự khoa học, ta cần xem lại bậc thang giá trị xã hộivà cổ động để mọi người cùng vào cuộc, vì tương lai của toàn xã hội. Phát triển bền vững cần có sự hỗ trợ của khoa học.