Một số bệnh có liên quan đến chất da cam/ dioxin

1. Ung thư các mô mềm (Soft tissue sarcoma)còn gọi là ung thư phần mềm, nhọt thịt, bướu thịt, ung thư mỡ hay ung thư cơ bắp, là dạng ung thư hiếm thấy. Chúng chỉ chiếm 1% trong tổng số các loại ung thư và có tỷ lệ ngang nhau ở nam và nữ. Loại ung thư này có thể gây ra những u ác tính phát triển trong bất cứ mô (liên kết) trung bì nào ở những bộ phận xa nhất của cơ thể. Những u ác tính đó có thể phát triển sang những bộ phận khác trong cơ thể hoặc các mô mềm có vai trò liên kết bọc quanh hoặc nâng giữ các bộ phận, tổ chức của cơ thể. Có ba loại ung thư mô mềm phổ biến nhất là: 1) Liposarcoma - loại ung thư phát sinh từ trong mô mỡ và di căn sang cánh tay, chân hoặc thân người; 2) Fibrosarcoma - loại ung thư phát sinh từ mô sợi, sau đó di căn sang tay, chân và thân người; 3) Rhabdomyosarcoma - loại ung thư phát sinh từ những nếp nhăn (khía) của bắp tay và chân.

Nghiên cứu trên các cựu quân nhân Úc từng tham chiến ở Việt Nam cho thấy, họ có tỷ lệ bị ung thư các mô mềm khá cao. Các nghiên cứu trên các công nhân từng làm việc trong các xưởng sản xuất chất diệt cỏ và các nông dân thường hay tiếp xúc với chất diệt cỏ họ phenoxy cũng cho thấy tỷ lệ ung thư mô mềm cao hơn trung bình. Các nhà nghiên cứu kết luận rằng: Đó là những bằng chứng khoa học có ý nghĩa lâm sàng về mối liên hệ giữa chất da cam/dioxin và ung thư mô mềm. Các công trình nghiên cứu tiến hành tại Thụy Điển trong thập niên 80 của thế kỷ trước cũng cho thấy mối liên hệ giữa ung thư các mô mềm và việc phơi nhiễm chất diệt cỏ họ phenoxy, clophenol, hoặc cả hai. Đối với bệnh này, người ta thường dùng các phương pháp điều trị: Phẫu thuật, xạ trị và hoá trị, tuỳ thuộc vào giai đoạn của bệnh (kích cỡ, khả năng di căn).

2. Bệnh ung thư Hodgkin (Hodgkin’s lymphoma)là một dạng ung thư mô bạch huyết. Bệnh mang tên Thomas Hodgkin, một bác sỹ người Anh - người đầu tiên phát hiện ra bệnh này vào năm 1832. Bệnh Hodgkin khác với những u bạch huyết khác bởi sự hiện diện của tế bào Reed-Sternberg. Bệnh phát triển theo một mô thức có trình tự, thường bắt đầu từ hạch bạch huyết trên một bộ phận cơ thể và di chuyển sang bộ phận khác bên cạnh. Sau đó, bệnh tấn công các bộ phận chính của cơ thể và bất cứ bộ phận nào của cơ thể. Triệu chứng phổ biến nhất là các hạch bạch huyết phát triển trên cổ, nách, háng, nhưng không gây ra đau đớn. Tuỳ thuộc vào mức độ bệnh, hiện tượng nghẹt thở hoặc bại liệt có thể xảy ra, hệ thống miễn dịch ngày càng bị tổn thương và bệnh nhân có thể bị những viêm nhiễm đe doạ đến tính mạng.

Các số liệu có được từ sản xuất nông nghiệp và gần đây nhất là từ các cựu chiến binh Mỹ tham gia chiến tranh ở Việt Nam đã khẳng định kết luận về mối quan hệ chặt chẽ giữa chất diệt cỏ và bệnh Hodgkin. Hiện nay, liệu pháp tia xạ và hoá chất là cách điều trị phổ biến đối với bệnh Hodgkin. Việc áp dụng cấy ghép tuỷ xương, cấy ghép tế bào thân ngoại vi và các liệu pháp sinh học hiện đang được thử nghiệm trong điều trị bệnh Hodgkin.

3. Bệnh ung thư Non - Hodgkin (Non-Hodgkin’s lymphoma - NHL)là một nhóm ung thư mô dạng lympho phát triển nhanh một cách tự do. Những loại ung thư này xuất hiện chủ yếu trong các hạch bạch huyết và lách. Vì mô lympho tồn tại trong rất nhiều bộ phận khác nhau của cơ thể, do đó NHL có thể khởi phát từ bất cứ nơi nào trong cơ thể. Công trình “Selected Cancers Study” cho thấy: Các cựu quân nhân Mỹ từng tham chiến ở Việt Nam có tỷ lệ bị NHL cao hơn 50% so với các nhóm cựu quân nhân không bị ảnh hưởng chất da cam/dioxin. Nghiên cứu trên cư dân vùng Seveso, Italia (những người bị ảnh hưởng dioxin sau sự cố nhà máy hoá chất ở gần đó) cho thấy, mối liên hệ giữa NHL và dioxin có ý nghĩa thống kê. Các tài liệu khoa học gần đây cũng ủng hộ kết luận về mối liên hệ tích cực giữa phơi nhiễm chất diệt cỏ với NHL và cho thấy cơ sở hợp lý về sinh học, trong đó có thể có mối quan hệ tương tác giữa các chất độc trong môi trường như chất diệt cỏ họ phenoxy với một số gen lạ gây ung thư. Ngoài ra, bằng chứng thực tế cũng cho thấy, ảnh hưởng của phơi nhiễm chất diệt cỏ với khả năng mắc bệnh NHL có thể tồn tại trong hơn 20 năm. Phương pháp điều trị NHL phổ biến hiện nay là hoá trị và/hoặc xạ trị, cấy ghép xương, liệu pháp sinh học, phẫu thuật.

4. Bệnh ung thư hệ hô hấp (Respiratory cancer):Ung thư biểu mô phổi và thanh quản. Các công trình nghiên cứu trên các cựu chiến binh từng tham gia chiến dịch Ranch Hand phun rải chất diệt cỏ cho thấy, tỷ lệ ung thư phổi cao gấp 3,7 lần so với những cựu chiến binh chưa tiếp xúc với chất da cam/dioxin. Nghiên cứu trong các cựu quân nhân Úc cũng ghi nhận một tỷ lệ ung thư phổi cao gấp 2 lần so với những người chưa tiếp xúc với chất da cam.

5. Ung thư tuyến tiền liệt (Prostate cancer):Các công trình nghiên cứu ở Mỹ và Úc cho thấy những bằng chứng khẳng định: Những người bị phơi nhiễm chất dacam/dioxin, axít cacodylic và picloram có tỷ lệ mắc bệnh ung thư tuyến tiền liệt và tử vong cao. Bệnh này có 4 giai đoạn phát triển: Giai đoạn I - Ung thư tuyến tiền liệt không thể phát hiện bằng việc tiến hành kiểm tra trực tràng mà thường được phát hiện trong quá trình phẫu thuật để xử lý các vấn đề liên quan đến tiểu tiện. Các u giai đoạn I có thể xuất hiện ở nhiều nơi trên tuyến tiền liệt, nhưng không có bằng chứng phát triển rộng ra bên ngoài tuyến tiền liệt. Giai đoạn II - Phát hiện thấy u khi kiểm tra trực tràng hoặc khi xét nghiệm máu, nhưng không có bằng chứng ung thư lan ra bên ngoài tuyến tiền liệt. Giai đoạn III - Ung thư phát triển ra bên ngoài tuyến tiền liệt sang những mô lân cận. Giai đoạn IV - Tế bào ung thư phát triển sang các hạch lympho hoặc những vùng khác của cơ thể. Để điều trị ung thư tuyến tiền liệt, người ta thường dùng liệu pháp: Hoá trị liệu; xạ trị liệu; liệu pháp hoóc môn và phẫu thuật cắt bỏ tuyến tiền liệt.

Thực nghiệm cho thấy, những người bị nhiễm dioxin mạn tính với liều thấp trong một thời gian dài làm tăng nguy cơ bị bệnh đái tháo đường týp 2. Để điều trị bệnh này, cần áp dụng chế độ ăn kiêng, luyện tập và duy trì một trọng lượng hợp lý có thể giúp khống chế bệnh. Một số bệnh nhân phải uống insulin hàng ngày để thay thế insulin do tụy sản xuất ra.

7. Bệnh ban da do chlor (Chloracne):Đây là một dạng điển hình của nhóm bệnh viêm tuyến nhờn, chủ yếu tác động trên bề mặt da. Da vùng má trên mặt, góc quai hàm và đằng sau tai thường bị ảnh hưởng mạnh. Những trường hợp bị nặng hơn có thể thể hiện cả trên vai, ngực, lưng và bụng dưới. Trong những trường hợp trầm trọng nhất, tổn thương còn xuất hiện trên cánh tay, bắp đùi, chân, bàn tay và bàn chân. Những bệnh nhân mắc bệnh này có tiền sử phơi nhiễm hoá chất diệt cỏ chứa dioxin, đa số do tiếp xúc trực tiếp với chất diệt cỏ da cam. Chloracne có thể phát triển từ 3 đến 4 tuần sau khi bị phơi nhiễm và có thể kéo dài tới hơn 15 năm sau. Đa số các tổn thương Chloracne sẽ khỏi sau 2 năm, tuy nhiên bệnh có thể vẫn còn bởi quá trình giải thoát tế bào mỡ vào máu thường chậm. Điều trị bệnh này bằng cách uống kháng sinh hoặc isoretinoin.

8. Bệnh viêm thần kinh ngoại vi (Peripheral neuropathy):Đây là trạng thái tê, ngứa ngáy, nóng ran hoặc mất cảm giác và yếu cơ do tổn thương mô dẫn thần kinh bên ngoài não và cột sống. Để giảm đau, có thể dùng các liệu pháp không sử dụng thuốc như: TENS, liên hệ phản hồi sinh học, châm cứu, thôi miên và các kỹ thuật thư giãn.               

9. Bệnh rối loạn chuyển hoá Porphyrin (Porphyria cutanea tarda - PCT):Bệnh do những sai sót trong sản xuất men gan unroporphyrinogen decarboxylase gây ra. Tình trạng này sẽ dẫn đến khả năng làm tăng porphyrins trong da, dẫn tới hiện tượng nhạy cảm ánh sáng. Bệnh xảy ra khi bị nhiễm chất độc da cam/dioxin; phơi nhiễm đồng thời với rượu và các hoá chất khác như hexaclobenzen cũng có thể làm tăng nguy cơ và mức độ nghiêm trọng của bệnh PCT. Da của những người bị bệnh này trở nên mỏng hơn; mụn nhọt, lở loét, rộp da, trên những vùng da có tiếp xúc với ánh sáng mặt trời có các u nang nhỏ.

10. Bệnh nứt đốt sống (Spina bifida):Là loại bệnh khiếm khuyết ống thần kinh phổ biến nhất - sự phát triển không hoàn chỉnh của não, dây cột sống và/hoặc màng bảo vệ của những tổ chức này. Một số kết quả phân tích tình trạng trẻ dị tật bẩm sinh là con các cựu chiến binh Mỹ tham gia chiến tranh ở Việt Nam cho thấy, có mối liên hệ giữa phơi nhiễm dioxin và dị tật ống thần kinh. Trẻ mang chứng Spina bifida muốn vận động tự do thường phải học vận động và phải sử dụng nạng, dây đeo, xe lăn.

11. Bệnh đa u tuỷ xương (Myelomatosis):Là loại ung thư của các tế bào huyết thanh trong tuỷ xương, sau đó dẫn đến sự phá hoại xương. Nam giới thường hay mắc bệnh này hơn nữ giới, tuổi càng cao càng dễ mắc bệnh, phần lớn xảy ra trong độ tuổi 55-70. Những công trình nghiên cứu gần đây cho thấy mối liên hệ giữa chất da cam/dioxin và chứng đa u tuỷ. Công nhân làm việc trong các nhà máy sản xuất chất diệt cỏ da cam có tỷ lệ bị chứng đa u tuỷ cao gấp 2 lần so với những người không tiếp xúc với chất diệt cỏ. Nghiên cứu trên các cư dân vùng Seveso (Italia) cho thấy, tỷ lệ phụ nữ bị bệnh đa u tuỷ xương cao gấp 3,7 lần so với đối chứng. Myelomatosis là một bệnh ác tính không thể chữa trị, việc điều trị chỉ làm giảm nhẹ triệu chứng và kéo dài thời gian sống.

12. Bệnh ung thư máu cấp tính thể tuỷ (Acute myelogenous leukemia):Đây là một loại ung thư máu có rất nhiều điểm giống ung thư bạch cầu dạng Hodgkin hoặc Non-Hodgkin, được biểu hiện đặc trưng ở việc một số loại tế bào máu đặc biệt tăng nhanh. Các kết quả nghiên cứu gần đây cho thấy, con của các cựu chiến binh từng bị ảnh hưởng của chất độc da cam có nguy cơ bị bệnh này cao gấp 2,7 lần so với bình thường. Tuổi mắc bệnh từ 1 đến 5 tuổi. Nghiên cứu ở Úc trên 50.000 cựu chiến binh tham chiến ở Việt Nam cho thấy, nguy cơ con cái của họ bị bệnh này cao gấp 4,3 lần so với nhóm đối chứng mà cha mẹ của chúng chưa từng tiếp xúc với chất độc da cam/dioxin. Để chữa trị bệnh này, người ta thường dùng các phương pháp trị liệu: Hoá chất, tia xạ, cấy tuỷ xương.

13. Dị tật bẩm sinh thông thường (Birth defects):Dị tật bẩm sinh (trừ bệnh Spina bifida) là nguyên nhân hàng đầu gây ra tử vong cho thai nhi trong năm đầu tiên sau khi ra đời. Dạng dị tật bẩm sinh chủ yếu nhất là những méo mó bất thường được thể hiện hoặc có thể phát hiện ngay sau khi trẻ ra đời và trực tiếp ảnh hưởng tới khả năng sống còn và điều kiện thể chất bình thường của đứa trẻ. Dạng dị tật bẩm sinh này chiếm tỷ lệ khoảng 2-3% các ca sinh còn sống; 5% trường hợp khác sẽ được phát hiện trong vòng một năm đầu sau sinh. Nguyên nhân là do: Người cha bị phơi nhiễm chất độc da cam/dioxin làm cho hệ thống gen bị tổn thương, từ đó thông qua tế bào tinh trùng truyền sang bào thai và sau đó được biểu thị thành khuyết tật bẩm sinh ở đứa trẻ. Đầu tiên có thể trực tiếp thông qua tinh dịch mà bào thai bị ảnh hưởng hoá chất, sau đó nó tiếp tục phơi nhiễm; hoặc bị ảnh hưởng gián tiếp bởi tình trạng ô nhiễm trong gia đình.

Nguồn: Tạp chí Hoạt động khoa học, 8 - 2008