Một giải pháp bảo vệ môi trường các làng nghề Việt Nam
Ô nhiễm môi trường tới các làng nghề
Tại phần lớn các làng nghề, công nghệ sản xuất lạc hậu, thiết bị cũ kỹ, chắp vá, trình độ lao động và chuyên môn kỹ thuật hạn chế đó đã cản trở chất lượng sản phẩm, giảm tiêu thụ tài nguyên, vật tư, phát sinh nhiều chất thải trong sản xuất. Hầu hết các làng nghề hiện nay, nhiên liệu đốt dùng phổ biến là than củi và than đá nên ô nhiễm môi trường không khí là hết sức phổ biến.
Các chất thải độc hại khó phân hủy cũng là một vấn đề môi trường nóng bỏng tại các làng nghề, đặc biệt là các làng nghề tái chế kim loại và dệt nhuộm, thuộc da. Kết quả phân tích chất lượng nước thải cho thấy hàm lượng các chất độc hại đang ở mức báo động, vượt tiêu chuẩn cho phép nhiều lần. Tại các làng nghề tái chế kim loại, có nơi hàm lượng Pb 2+vượt TCVN tới 4,1 lần, Cu 2+vượt 3,25 lần. Tại các làng nghề dệt nhuộm nước thải có hàm lượng chất hữu cơ và độ màu rất cao đã gây ô nhiễm nghiêm trọng nguồn nước mặt. Hầu hết các làng nghề được khảo sát các chỉ tiêu: chất hữu cơ và chất rắn lơ lửng đều lớn hơn rất nhiều so với tiêu chuẩn. Các chất ô nhiễm này không được xử lý khi thải ra môi trường sẽ phát sinh nhiều chất ô nhiễm thứ cấp là môi trường thuận lợi cho vi khuẩn gây bệnh phát triển. Ngoài ra, chất thải rắn tại các làng nghề cũng là vấn đề phải quan tâm khi mà thành phần chất thải chứa nhiều chất độc hại có khả năng gây ô nhiễm môi trường đất và nguồn nước. Tổng lượng chất thải rắn phát sinh từ các làng nghề trên toàn quốc ước tính tới 770.000 tấn/ năm.
Việc suy giảm chất lượng môi trường xung quanh, cũng như chất lượng môi trương khu vực sản xuất bị ô nhiễm nghiêm trọng đã và đang gây ảnh hưởng nặng nề đến sức khỏe người dân làng nghề. Tỷ lệ mắc các bệnh ở các làng nghề các bệnh như bệnh tiêu hóa, hô hấp, đau mắt, viêm da thường rất phổ biến; đặc biệt ở một số làng nghề có phát sinh chất thải nguy hại còn xuất hiện các bệnh ung thư, nhiễm độc máu, nhiễm độc gan.
Xây dựng chính sách bảo vệ môi trường làng nghề
1/ Tăng cường, củng cố hệ thống tổ chức quản lý nhà nước về bảo vệ môi trường làng nghề, tạo mạng lưới ‘chân rết’ trong hệ thống tổ chức quản lý nhà nước về môi trường ở cấp cơ sở, nơi có làng nghề phát triển.
Xác định vai trò phối hợp liên ngành giữa các Bộ: Bộ Tài nguyên và Môi trường, Bộ Nông nghiệp và Phát triển Nông thôn, Bộ Công thương trong xây dựng và ban hành các chính sách liên quan tới bảo vệ môi trường làng nghề. Tăng cường vai trò của UBND các cấp ở địa phương trong điều phối, phối hợp với các hoạt động bảo vệ môi trường làng nghề, đặc biệt là vai trò của UBND cấp xã.
Xây dựng và phát triển mạng lưới tổ chức phi nhà nước về bảo vệ môi trường làng nghề. Các tổ chức phi nhà nước này là các hội (hiệp hội) ngành nghề, các tổ chức tự quản về vệ sinh môi trường ở làng nghề.
2/ Xây dựng một số trạm quan trắc môi trường ở địa phương có tập trung nhiều làng nghề. Tăng cường giám sát môi trường đối với các dự án, kế hoạch phát triển tại các làng nghề. Đồng thời tuân thủ đánh giá tác động môi trường theo luật định đối với làng nghề nhằm bảo đảm các đầu tư theo hướng thân thiện với môi trường/; giám sát chặt chẽ việc thực hiện các quy định về bảo vệ môi trường ở làng nghề…
3/ Đẩy mạnh nghiên cứu, áp dụng cách tiếp cận sản xuất sạch hơn, nghiên cứu chuyển giao và phát triển công nghệ đối với làng nghề. Khuyến khích chuyên gia công nghệ hướng vào nghiên cứu phát triển và chuyển giao công nghệ thân thiện môi trường. Bên cạnh đó, cũng cần áp dụng biện pháp cấm sử dụng công nghệ, phương pháp sản xuất thủ công lạc hậu, gây ô nhiễm môi trường. Đây cũng là hướng biện pháp chính sách mà nhiều nước trên thế giới đã và đang sử dụng.
4/ Huy động sự tham gia của cộng đồng đối với việc bảo vệ môi trường làng nghề. Đó là các chính sách huy động bắt buộc theo luật định, nghĩa vụ đóng góp thông qua các quy định cụ thể của chính quyền từ trung ương đến địa phương và chính sách huy động tự nguyện được thực hiện thông qua các hoạt động bảo vệ môi trường…
Xây dựng các giải pháp cải thiện môi trường
Giải pháp quy hoạch:
Các giải pháp quy hoạch không gian làng nghề gắn với bảo vệ môi trường bao gồm các nội dung: quy hoạch lồng ghép hoạt động du lịch với sản xuất nghề; quy hoạch tập trung theo mô hình các khu công nghiệp vừa và nhỏ ở nông thôn, quy hoạch phân tán lại từng cơ sở. Nội dung quy hoạch cần bao gồm: quy hoạch lại không gian sản xuất, quy hoạch và xây dựng hệ thống xử lý chất thải.
Giải pháp quản lý:
Đối với các làng nghề nên lấy quản lý cấp xã làm nòng cốt trong hệ thống quản lý môi trường. Cần thiết xây dựng các chính sách khuyến khích hỗ trợ tại các làng nghề như giảm thuế, phí đối với các cơ sở thực hiện tốt bảo vệ môi trường và các cơ sở có đầu tư bảo vệ môi trường hay hỗ trợ vốn cho các dự án cải thiện môi trường thông qua việc lập quỹ bảo vệ môi trường.
Quản lý môi trường thông qua hương ước làng xã là một giải pháp cần quan tâm vì đây là một công cụ quản lý môi trường hữu hiệu ở nông thôn thích hợp với cộng đồng tại từng khu vực. Hương ước làng xã được cộng đồng lập ra dựa trên các quy ước truyền thống và có hướng dẫn của cơ quan quản lý môi trường.
Giải pháp kỹ thuật:
Cải tiến quy trình công nghệ, đầu tư thay thế trang thiết bị, nguyên nhiên liệu… nhằm nâng cao năng suất lao động, cải thiện môi trường làm việc và hạn chế thấp nhất lượng chất thải phát sinh. Cần có những biện pháp cải tạo, sửa chữa nhà xưởng đảm bảo thông thoáng, đủ ánh sáng và đáp ứng tiêu chuẩn vệ sinh an toàn lao động môi trường vì khí hậu. Tùy thuộc vào đặc tính, tải lượng chất ô nhiễm và đặc điểm địa phương mà lựa chọn các giải pháp kỹ thuật cho phù hợp với làng nghề. Việc lựa chọn công nghệ xử lý cần tuân theo các nguyên tắc: đảm bảo đạt tiêu chuẩn thải ra môi trường; dây chuyền đơn giản, dễ vận hành và có tính ổn định cao; vốn đầu tư và chi phí quản lý, vận hành thấp…
Để làng nghề Việt Nam phát triển bền vững, cần thiết phải có các biện pháp đồng bộ từ chính sách tới các giải pháp nhằm qui hoạch lại không gian sản xuất. Tổ chức tốt qui trình sản xuất, quản lí tốt vệ sinh môi trường thôn xóm. Đồng thời, tăng cường giáo dục tuyên truyền nâng cao nhận thức môi trường và an toàn lao động, nhất là các giải pháp kĩ thuật. Các biện pháp xử lí chất thải chỉ có thể khả thi khi nó đơn giản, đầu tý thấp, dễ vận hành phù hợp với yêu cầu của làng nghề. Môi trường làng nghề chỉ có thể được cải thiện do chính bà con dân làng nghề cùng với sự hỗ trợ của các cơ quan quản lý và chuyên môn các cấp.
