Mở kho hát ví Ngọc Than

Một kho báu thực sự

Ngọc Than là một làng của xã Ngọc Mỹ (Quốc Oai, Hà Tây). Đường Láng - Hòa Lạc chạy qua đồng làng; từ làng ra thủ đô Hà Nội chỉ 19,5km. Đây là điểm tham quan nằm trong cụm danh lam thắng cảnh Hoàng Xá (thị trấn Quốc Oai), chùa Thầy (Sài Sơn). Đến tháng 4-2007, làng có 1578 hộ với 6487 người, trong đó 3768 người trong độ tuổi lao động. Bình quân lương thực trên 400kg/người/năm; thu nhập bình quân 4,5 triệu đồng/người/năm. Tổng thu cả làng một năm đạt gần 30 tỉ đồng (năm 2006).

Đám Than(lễ hội chính của làng) nổi tiếng ở Xứ Đoài về cả quy mô tổ chức lẫn tính chất độc đáo của các tiết mục trình diễn:

Bơi Đăm, Rước Giá, hội Thầy

Vui thì vui vậy chẳng tầy Đám Than

Bên cạnh đó là hộiDu xuân giao điệt (chơi xuân đánh vật), thi bơi bắt vịt dưới ao, chọi gà, đánh cờ... Còn kho tàng văn học dân gian của làng thì do tính chất truyền miệng nên chưa có điều kiện phổ biến rộng rãi. Những năm gần đây, qua sưu tầm, khảo cứu tại địa phương, bước đầu đã tập hợp được hàng chục câu chuyện văn hóa làng, hàng nghìn câu hát ví, ca dao, câu đố, tục ngữ, hò, vè… Đó thực sự là những tác phẩm văn học quý giá, phản ánh truyền thống văn hiến nghìn đời của làng khoa bảng “ bút Ngọc Nghiên Than”, có Đặng Trần Chuyên (1818-?), đỗ Tiến sĩ xuất thân khoa Mậu Thân (1848), là tiến sĩ khai khoa; thời hiện đại có 9 TS, 4 PGS, 1 NGƯT. Việc tinh tuyển các tác phẩm đang được tiến hành để giới thiệu với bạn đọc gần xa.

Cảnh còn đó, người còn đây

Hát ví Ngọc Than chủ yếu diễn ra vào tháng tám, từ khi có giăng (trăng) buổi tối mười hai cho đến khi muộn giăng (khoảng nửa tháng); không kể các cuộc hát giải (thi) hay hát theo yêu cầu (khao vọng, lễ đám…). Địa điểm hát ví rất linh hoạt. Có khi bên trên thuyền, bên trên bờ; có khi hai “ phe” ở hai bên bờ ngòi, cũng có khi cùng đứng trên bãi đất rộng… mà hát ví, đối đáp với nhau

Trong số những nghệ nhân đã mất thì nổi tiếng nhất là ông Hai Khinh và bà Hai Ty (người Bương Rổ, xã Nghĩa Hương, lấy chồng Ngọc Than là ông Hai Ty). Cuộc hát “ vô tiền khoáng hậu” nổi tiếng Phủ Quốc là cuộc hát ví năm 1932 tại buổi khao chánh tổng của ông Hồ, xóm Trại (ông Hồ là con ông trùm Tuần, là cháu cụ phó Liễu). Quan khách thiên hạ và dân làng đã chứng kiến cuộc thi tài kéo dài 3 ngày 3 đêm mà bên nam, bên nữ vẫn bất phân thắng bại. Kết quả là cái giải mà ông Chánh Hồ treo thưởng vẫn còn nguyên. Ông Hai Khinh vốn là nghệ nhân hát Chèo, có giọng tốt, ví giỏi. Nếu ngồi một chỗ bảo ông đọc cho nghe những câu, những bài hát ví thì ông… chịu, nhưng cứ vào cuộc hát thì ông như người khác hẳn: ý tứ, câu chữ cứ tuôn ra ào ạt như nước chảy. Còn bà Hai Ty thì mang cả vốnhát ví ở quê Lưỡng quốc Trạng nguyên Nguyễn Trực (1417-1473) về Ngọc Than nên đã được xếp vào hàng đàn chịvề hát ví.

Hiện nay, vẫn còn đó nhiều nghệ nhân sẵn lòng dẫn du khách vào thăm khohát ví. Đó là cụ Bùi Thị Tần, nhà ở xóm Quán, lấy chồng xóm Trại Mới, đã 94 tuổi vẫn còn ví. Đó là cụ Bùi Thúc Cát, 84 tuổi, xóm Trại Mới, một quái kiệtcòn nhớ hàng nghìn câu ví. Đó là cụ Đỗ Thị Phách, người xóm Ô, lấy chồng thôn Du Nghệ (thị trấn Quốc Oai), cũng đã ở tuổi 84 nhưng vẫn rất minh mẫn, nhớ được nhiều bài hát ví, nhiều câu tục ngữ, đố, vè, chuyện dân gian…

Ví vần như vợ với chồng

Hát ví Ngọc Thanlà loại hình nghệ thuật diễn xướng dân gian bắt nguồn từ lao động, sản xuất, lễ hội. Nội dung ví rất phong phú, bày tỏ nhận thức xã hội, thái độ ứng xử, tình cảm riêng tư, tình yêu đôi lứa… Có hai dạng thức chính là hát ví lẻvà hát ví có lề lối.

Hát ví lẻlà những câu “ tức cảnh sinh tình” trước một sự kiện, nhân vật nào đó; hoặc là hát đối đáp trong thời gian ngắn, không phát triển thành một cuộc hát. Hát ví lẻkhông phụ thuộc không gian diễn xướng và đề tài rất linh hoạt, tùy thuộc vào đối tượng và khả năng của đôi bên tham gia. Một cô gái đi cắt cỏ, gặp một anh chàng đã có chủ ý từ trước và nay gặp dịp, liền đùa ghẹo bằng cách lấy liềm của cô. Cô gái không phải vừa, bật ngay ra cách giải thoát cho mình, cách nói rất khéo để chàng trai khỏi phật ý:

Ví dù nhẫn bạc nhẫn vàng

Thì em trao lại cho chàng tận tay

Liềm sắt cắt nắm cỏ môi

Xin anh trao lại liềm này em xin.

Chàng trai chưa thể đối lại nên đành phải trả liềm cho cô gái, chờ một dịp khác để tỏ tình. Cũng có trường hợp, chàng trai ví trước:

Ở nhà anh mới ra đây

Thấp bé thế này em có yêu chăng

Có yêu thì nói phải rằng

Chả yêu thì ngỏ cho lòng anh hay.

Nhưng vì cô gái chưa béný nên không ví đáp lại.

Nghệ nhân Bùi Thị Tần, 94 tuổi

Chặng thứ nhất: ví chào(mời, thăm hỏi).

Thoạt vào chào lụa chào the

Em nghe các bác dừng lại mà nghe anh chào

Chào mơ, chào mận, chào đào

Chào người thục nữ, chào người hiền nhân

Chào xa em lại chào gần

Để cho kẻ Tấn người Tần chào nhau.

Nếu cuộc hát diễn ra tại một gia đình thì chủ nhà được ra lời trước. Hai bên vừa ăn trầu, hút thuốc, vừa trò chuyện và chuẩn bị hát tiếp. Cuộc hát có thể mở đầu bằng câu đánh tiếngvà lời thách hát. Chẳng hạn, cô gái phủ đầu:

Vào cuộc, cứ theo lệ làng

Cấm đố, cấm hỏi, cấm chàng hát chua (hát đế)

Hát xong ta lại phân vua (bua)

Từ tối đến sáng, được - thua cấm cười

Đã hát, cấm cả người xui

Ở trong đám hát có tôi với chàng

Được - thua, thua - được rõ ràng

Kẻo mà mang tiếng là chàng thua em.

Cấm đố, cấm hỏi, cấm cười... như trêu chọc, như thách đố, tuy rất nhẹ nhàng; chả nhẽ đấng nam nhi lại chịu kém? Vậy là cuộc hát giữa đôi bên đã được khơi mào. Chàng trai lên tiếng. Vậy là có xướngcó họa, hai bên bắt giọngnhau, chấp nhận cuộc chơi. Có điều lạ, các cô gái vốn hiền lành trong đời thường bỗng trở nên sắc sảo, luôn luôn lên nướctrước các chàng trai:

Anh có hát kết để em giao hẹn

Anh có tài tình thề nguyện bóng giăng (trăng)

Anh hát phần trắc em hát phần bằng

Hát xuôi hát ngược hát giăng trên trời

... Ví vần như vợ với chồng

Hỏi chàng có gảy được không hỡi chàng?

Tất nhiên, bên nam chấp nhậnvà có người đủ tàiđứng ra làm đối trọng để cuộc hát tiếp tục.

Chặng thứ hai: ví giao duyên(ví xe kết, ví tìm, ví gặp, ví ước...)

Chàng trai ví:

Anh đi tứ xứ giang hồ

Về đây lại thấy xôi khô mọc mầm

... Thuyền quyên hỏi thực má đào

Hỏi rằng đã có nơi nào hay chưa?

Cô gái đáp:

Em có chồng, em vẫn còn chê

Thấy anh nhan sắc nhiều bề

Mượn người giả của để về tay anh.

C uộc hátphát triển sang phần ví đố, ví họa, ví thách cưới, dẫn cưới... Cô gái mượn việc thách cưới để bày tỏ niềm tự hào về quê hương, đất nước hoặc bày tỏ tâm tư, tình cảm:

Người ta thách thịt thách xôi

Mẹ em thách cưới một nồi khoai lang

Bao nhiêu cái (củ) lớn cho làng

Bao nhiêu cái bé họ hàng ăn chơi

Bao nhiêu cái mối cái hà

Vứt cho con lợn con gà nó ăn

Còn bao nhiêu cái lăn tăn

Vợ chồng ta nhặt mà ăn kẻo hoài.

Chặng thứ ba: ví giã, ví tiễn.

Cô gái hát:

Anh về em chẳng cho về

Em nắm lấy áo em đề bài thơ

Đề cho ba chữ rành rành

Chữ trung, chữ hiếu, chữ tình là ba

Hiếu trung là bác mẹ già

Chữ tình là vợ chồng ta ở đời.

Còn chàng trai, tiếc nuối vì phải tạm dừng cuộc hát, liền ví hẹn:

Mặt trăng đã ghé tà tà

Em gần thì ở, anh xa thì về

Mặt trăng đã dé mái gianh

Còn dăm câu nữa để dành đến mai.

Câu ví mộc mạc nhưng chứa đựng tình cảm chân thành, sâu sắc. Người nông dân xưa tuy ít được học hành nhưng lối sống lành mạnh, tình yêu lao động và con tim nhiệt huyết yêu đời đã cất lên tiếng hát.

Hát ví Ngọc Thanlà vốn quý của văn học dân gian Việt Nam , cần được bảo tồn và phát huy giá trị lâu dài.

Nguồn: T/c Văn hóa Nghệ thuật, số 05/2007, tr 105