Luật An toàn thực phẩm: Cần quản lý theo nguy cơ, tăng cường hậu kiểm và chuyển đổi số

Đây là ý kiến của nhiều đại biểu tham dự hội thảo “Đóng góp ý kiến cho Luật An toàn thực phẩm (sửa đổi)” do Liên hiệp các Hội Khoa học và Kỹ thuật Việt Nam (LHHVN) phối hợp với Hội Khoa học kỹ thuật An toàn thực phẩm Việt Nam tổ chức sáng 13/10. Các vấn đề về hoàn thiện cơ chế quản lý, kiểm tra, giám sát, hậu kiểm và nâng cao trách nhiệm của các chủ thể trong chuỗi cung ứng thực phẩm được đặt ra tại hội thảo từ góc độ khoa học và thực tiễn.

Hội thảo do  GS.TS Trương Xuân Lam - Phó Chủ tịch LHHVN và TS Lê Văn Giang - Chủ tịch Hội KH&KT An toàn thực phẩm Việt Nam chủ trì

Hoàn thiện cơ chế quản lý, kiểm tra và hậu kiểm

Phát biểu khai mạc hội thảo, GS.TS Trương Xuân Lam - Phó Chủ tịch LHHVN nhấn mạnh: An toàn thực phẩm có ý nghĩa đặc biệt quan trọng đối với sức khỏe cộng đồng, chất lượng cuộc sống của Nhân dân và sự phát triển bền vững của đất nước. Trong bối cảnh phương thức sản xuất, kinh doanh thực phẩm ngày càng đa dạng, thương mại điện tử phát triển và công nghệ chế biến, bảo quản, phân phối không ngừng đổi mới, việc sửa đổi Luật An toàn thực phẩm năm 2010 là yêu cầu cần thiết nhằm nâng cao hiệu lực, hiệu quả quản lý.

Theo GS.TS Trương Xuân Lam, một trong những yêu cầu trọng tâm được đặt ra hiện nay là xây dựng hệ thống quản trị an toàn thực phẩm hiện đại, chủ động phòng ngừa rủi ro, kiểm soát nguy cơ từ sớm, từ xa và xuyên suốt chuỗi cung ứng. Việc hoàn thiện Luật cần tập trung tăng cường năng lực phát hiện, cảnh báo và xử lý nguy cơ; bảo đảm hoạt động kiểm soát được thực hiện thực chất trong quá trình sản xuất, lưu thông và tiêu dùng thực phẩm. Nguồn lực kiểm tra cần được phân bổ phù hợp với mức độ rủi ro của từng nhóm sản phẩm, thay vì áp dụng phương thức quản lý đồng nhất trong mọi trường hợp.

Từ góc độ tư vấn, phản biện, GS.TS Trương Xuân Lam nhấn mạnh vai trò của chuyên gia, nhà khoa học trong việc cung cấp bằng chứng khoa học, kinh nghiệm thực tiễn, giúp cơ quan soạn thảo và thẩm tra nhận diện đầy đủ nguy cơ, đánh giá tác động chính sách và lựa chọn giải pháp phù hợp…

GS.TS Trương Xuân Lam - Phó Chủ tịch LHHVN phát biểu khai mạc hội thảo

Tại hội thảo, ông Nguyễn Văn Nhiên - Phó Chủ tịch Hội An toàn thực phẩm Việt Nam cho rằng, phải hoàn thiện cơ chế quản lý, công bố và kiểm soát chất lượng sản phẩm thực phẩm. Quy định pháp luật phải vừa bảo đảm yêu cầu an toàn, vừa phù hợp với đặc tính của từng nhóm sản phẩm, mức độ rủi ro, thông lệ quốc tế và điều kiện thực tế của Việt Nam. Việc hạn chế những thủ tục không cần thiết cần đi đôi với duy trì đầy đủ trách nhiệm bảo đảm an toàn thực phẩm của tổ chức, cá nhân sản xuất, kinh doanh.

Ông Nguyễn Văn Nhiên yêu cầu phân định rõ thẩm quyền, trách nhiệm của từng cơ quan, từng cấp quản lý và từng chủ thể trong chuỗi cung ứng. Đây là điều kiện quan trọng để hạn chế chồng chéo, nâng cao hiệu quả phối hợp và bảo đảm tính thống nhất trong tổ chức thực hiện pháp luật.

Bên cạnh trách nhiệm quản lý nhà nước, cần phát huy trách nhiệm tự kiểm soát của cơ sở sản xuất, kinh doanh; chú trọng kiểm nghiệm, đánh giá nguy cơ, cảnh báo và truyền thông, giáo dục kiến thức an toàn thực phẩm cho cộng đồng - ông Nguyễn Văn Nhiên nói.

Ông Nguyễn Văn Nhiên, Phó Chủ tịch Hội An toàn thực phẩm Việt Nam phát biểu tại hội thảo

Quản lý dựa trên nguy cơ, phân định rõ trách nhiệm

Từ góc nhìn doanh nghiệp sản xuất, nhập khẩu và phân phối nguyên liệu thực phẩm, tham luận của AIG/ACC - do ông Huỳnh Minh Quang trình bày đề xuất hoàn thiện Luật theo ba nguyên tắc: quản lý dựa trên nguy cơ, trách nhiệm tương xứng với khả năng kiểm soát và quản lý dựa trên dữ liệu, bằng chứng.

Ông Huỳnh Minh Quang cho rằng cần phân biệt rõ giữa an toàn thực phẩm, chất lượng sản phẩm và thông tin công bố, ghi nhãn. An toàn thực phẩm liên quan đến nguy cơ gây hại cho sức khỏe người tiêu dùng; chất lượng phản ánh đặc tính hoặc tiêu chuẩn đã công bố; trong khi thông tin liên quan đến tính trung thực của công bố và ghi nhãn.

Theo đó, sai lệch về chất lượng không mặc nhiên đồng nghĩa với mất an toàn thực phẩm. Việc phân loại và xử lý cần căn cứ vào bản chất, mức độ vi phạm, nguy cơ nội tại, mức độ phơi nhiễm, đối tượng sử dụng, công dụng và lịch sử kiểm soát. Đối với những sản phẩm có đặc tính giao thoa, cần có hướng dẫn phân loại rõ ràng, khách quan để bảo đảm tính nhất quán khi thực thi.

Một nội dung đáng chú ý khác là quản lý nguyên liệu thực phẩm trong chuỗi cung ứng giữa doanh nghiệp với doanh nghiệp (B2B). Theo tham luận, nguyên liệu cung cấp cho cơ sở sản xuất để tiếp tục chế biến có đặc điểm khác với thực phẩm bán trực tiếp cho người tiêu dùng cuối cùng. Vì vậy, phương thức quản lý cần tương xứng với mục đích sử dụng và nguy cơ thực tế.

Các kiến nghị được đưa ra của ông Huỳnh Minh Quang  gồm xem xét công bố theo nhóm sản phẩm, tiêu chuẩn hoặc mục đích sử dụng; đơn giản hóa thủ tục đối với trường hợp B2B đáp ứng điều kiện phù hợp; sử dụng tiêu chuẩn kỹ thuật, hợp đồng và hồ sơ giao dịch để chứng minh mục đích sử dụng. Đồng thời, cần bổ sung cơ chế kiểm soát khi nguyên liệu chuyển sang bán lẻ hoặc sử dụng trực tiếp.

Việc đơn giản hóa thủ tục, theo tham luận, không đồng nghĩa với giảm yêu cầu an toàn thực phẩm, trách nhiệm pháp lý hay khả năng truy xuất nguồn gốc.

Về trách nhiệm của các bên, cần xác định nghĩa vụ phù hợp với quyền kiểm soát, trách nhiệm cung cấp thông tin, hành vi, lỗi và mức độ đóng góp vào vi phạm. Nhà sản xuất có trách nhiệm cung cấp hồ sơ kỹ thuật, thông báo thay đổi sản phẩm và cảnh báo; chủ sở hữu hoặc đơn vị được ủy quyền có trách nhiệm về thông tin pháp lý, cung cấp thông tin và phối hợp xử lý. Tổ chức đứng tên tại Việt Nam cần duy trì việc thẩm tra hợp lý, quản lý hồ sơ, phối hợp hậu kiểm và thu hồi khi cần thiết.

Ông Huỳnh Minh Quang đại diện doanh nghiệp sản xuất, nhập khẩu và phân phối nguyên liệu thực phẩm AIG/ACC phát biểu tại hội thảo

Đẩy mạnh chuyển đổi số, bảo đảm tính khả thi khi thực hiện

Truy xuất nguồn gốc và chuyển đổi số được xác định là một trong những hướng quan trọng để nâng cao hiệu quả quản lý an toàn thực phẩm. Việc kết nối, chia sẻ dữ liệu giữa cơ quan quản lý và các chủ thể trong chuỗi cung ứng sẽ hỗ trợ giám sát, cảnh báo sớm, thu hồi sản phẩm không bảo đảm an toàn và bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng.

Đại diện doanh nghiệp sản xuất, nhập khẩu và phân phối nguyên liệu thực phẩm AIG/ACC đề xuất chuẩn hóa bộ dữ liệu tối thiểu, thống nhất định danh cơ sở, sản phẩm, nhà sản xuất và lô hàng; kết nối dữ liệu với cơ quan quản lý trên cơ sở phân quyền, bảo vệ bí mật kinh doanh; đồng thời công nhận dữ liệu điện tử hợp lệ và kế thừa dữ liệu còn hiệu lực nhằm tránh khai báo trùng lặp.

Hoạt động hậu kiểm cũng cần dựa trên nguy cơ và lịch sử tuân thủ. Việc giám sát cần được tăng cường đối với sản phẩm có nguy cơ cao, trường hợp vi phạm nghiêm trọng hoặc tái diễn; trong khi tần suất, phạm vi và phương thức kiểm tra đối với cơ sở có lịch sử tuân thủ tốt có thể được xem xét theo hướng tương xứng. Tuy nhiên, chứng nhận hệ thống quản lý không mặc nhiên là căn cứ để miễn kiểm tra.

Cũng tại hội thảo, các đại biểu mong muốn, để các quy định mới có thể đi vào cuộc sống, các cơ quan hữu quan cần thực hiện tham vấn đầy đủ với doanh nghiệp sản xuất, nhập khẩu, phân phối, chủ sở hữu nhãn hàng và tổ chức được ủy quyền. Các văn bản hướng dẫn về phân loại, công bố sản phẩm, dữ liệu và hậu kiểm cần được xây dựng, lấy ý kiến sớm. Đồng thời, cần có lộ trình chuyển tiếp hợp lý đối với hồ sơ hiện hữu, sản phẩm đang lưu hành, nhãn bao bì, dữ liệu, hợp đồng và thỏa thuận ủy quyền.

Toàn cảnh hội thảo

Việc sửa đổi Luật An toàn thực phẩm cần bảo đảm hài hòa giữa mục tiêu bảo vệ sức khỏe Nhân dân, yêu cầu quản lý nhà nước, quyền lợi chính đáng của người tiêu dùng và nhu cầu phát triển của doanh nghiệp. Một khuôn khổ pháp lý minh bạch, thống nhất, khả thi, gắn với quản lý theo nguy cơ, trách nhiệm rõ ràng và dữ liệu tin cậy sẽ góp phần nâng cao hiệu quả bảo đảm an toàn thực phẩm, tạo nền tảng cho sản xuất, kinh doanh phát triển bền vững.

Kết luận hội thảo, GS.TS Trương Xuân Lam ghi nhận tinh thần trách nhiệm và những ý kiến cụ thể, sâu sắc của các đại biểu. Các ý kiến tại hội thảo sẽ được LHHVN tổng hợp đầy đủ, xây dựng báo cáo gửi tới các cơ quan có thẩm quyền để xem xét trong quá trình chỉnh lý, hoàn thiện Dự thảo Luật trước khi trình Quốc hội thông qua.