Loại bỏ giá trị ảo bằng thực học
Giáo dục không cho phép có sự hỗn loạn
- Gần đây, có luồng dư luận đặt vấn đề tại sao Việt Nam đầu tư cho giáo dụckhông nhỏ trên tổng ngân sách quốc gia mà hiệu quả chưa được như mong muốn. Vậy, ông nhìn nhận về vấn đề này như thế nào?
- Tôi nghĩ rằng để nhìn nhận và giải quyết vấn đề này không đơn giản. Đó là dấu hiệu cho thấy chúng ta đang đứng trước đòi hỏi phải có sự thay đổi rất căn bản. Tất cả những gì tôi chứng kiến, ít nhất là ở Quốc hội, cho thấy những thay đổi về mặt pháp lý, như Luật Giáo dục chẳng hạn, cũng chưa đủ căn bản để tạo ra thay đổi. Chúng ta thường nhắc đến khái niệm cải cách giáo dục. Điều đó chúng ta đã làm trong quá khứ, nó thích ứng với hoàn cảnh của đất nước, rất đặc thù, chẳng hạn như thời kỳ chúng ta mới xây dựng nền độc lập, xây dựng nền giáo dục quốc gia, thời kỳ chúng ta phải trải qua những cuộc chiến tranh, rồi thời kỳ sau thống nhất. Bây giờ, chúng ta phải có khái niệm xây dựng nền tảng giáo dục của một quốc gia đang phát triển và đang trong quá trình hội nhập. Đấy là chưa nói đến những tác động gián tiếp hoặc trực tiếp vào đời sống giáo dục. Đó là những vấn đề về mặt giá trị xã hội, những sự phát triển hết sức mạnh mẽ của khoa học công nghệ. Đứng trước những thay đổi sâu sắc đó mà chúng ta vẫn tư duy và hành xử theo kiểu cũ thì rất khó để thay đổi căn bản được. Nhưng ngược lại, nếu chúng ta làm một cái gì đột biến, đột xuất thì cũng đặt ra một câu hỏi là tính khả thi ra sao, vì giáo dục không cho phép chúng ta tạo ra sự hỗn loạn. Nó phải có quá trình tiệm tiến từ nhận thức cho tới tổ chức thực hiện và trải qua nhiều thế hệ học sinh mới có thể bắt nhập vào sự phát triển chung.
Triết lý thực học, thực nghiệm
- Vậy, theo ông, làm thế nào để chúng ta nâng cao được chất lượng giáo dục trong giai đoạn hiện nay?
- Tôi nghĩ rằng có một vấn đề tưởng như rất là lý thuyết, nhưng nếu không có lý thuyết ấy thì không thể thành công được. Đó là việc tìm ra một triết lý giáo dục. Những quan niệm về vai trò của giáo dục trong đời sống con người, gia đìnhvà xã hội đã có từ lâu, nhưng triết lý hành xử để việc giáo dục con người trở thành nguồn nhân lực phục vụ quá trình phát triển của đất nước thì phải phù hợp với mỗi thời kỳ lịch sử. Tôi rất hay nghĩ đến cách đặt vấn đề đã từng xảy ra trong một thời điểm lịch sử, khi mà chúng ta có bước chuyển đổi rất căn bản từ xã hội truyền thống sang xã hội hiện đại, cho dù xã hội hiện đại ấy trong bối cảnh chế độ thuộc địa của Pháp. Đó là bước chuyển từ nền cổ học sang nền tân học. Tôi nghĩ, lúc đó, không ai có thể nghi ngờ lòng yêu nước và trách nhiệm với dân tộc của các nhà duy tân Việt Nam . Nó đưa ra một triết lý giáo dục là thực học và thực nghiệm. Cái thực học, thực nghiệm hiểu theo nhận thức lúc đó là chính nó tạo ra sức mạnh cho nhận thức của xã hội. Nó không chỉ khắc phục những vấn đề liên quan đến dân trí, mà còn tạo ra được động lực kích thích tinh thần dân tộc. Nó đạt tới mục tiêu cao hơn giáo dục bình thường trong xã hội là giáo dục tinh thần yêu nước, tinh thần dân tộc.
Tôi nghĩ, đến thời điểm này, hình như cái triết lý ấy vẫn rất cần cho đời sống của chúng ta hiện nay. Bởi vì nhìn vào tất cả những gì đang diễn ra, chúng ta thấy rất nhiều những giá trị ảo, cái mà chúng ta hay đề cập tới như nguy cơ của kinh tế thị trường, nhưng thực ra là do chúng ta không thực học, thực nghiệm. Nếu đi vào trong từng lĩnh vực cụ thể như chương trình giáo dục, vấn đề đào tạo nguồn nhân lực cho giáo dục hay tổ chức xây dựng giáo dục xã hội thì rõ ràng chúng ta thấy rất nhiều giá trị chưa được định hình, thậm chí giá trị giả, và nó tạo ra sự hỗn loạn và chất lượng rất thấp kém của giáo dục hiện nay. Vì thế tôi nghĩ rằng, bắt đầu từ tinh thần thực học và thực nghiệm ấy của ông cha ta cách đây một thế kỷ, chúng ta có thể đặt ra những vấn đề cụ thể cho giáo dục hiện nay. Hy vọng có thể tìm ra bước đi cho thích hợp.
Giáo dục làm người là quan trọng hàng đầu
- Vấn đề nhức nhối hiện nay khi tình trạng thuê người học và chạy điểm để mong đạt được kết quảkhông đúng với lực học của mình ngày càng phổ biến hơn…
- Cái đó không chỉ đơn thuần phản ánh chất lượng học, mà nguy hại hơn, đó còn là sự suy thoái về tư cách của con người. Một trong những nền tảng quan trọng nhất của giáo dục là giáo dục làm người. Các cụ ngày xưa đặt giáo dục làm người là quan trọng hàng đầu. Còn tất cả những kỹ năng, năng lực đóng góp cho xã hội là bước tiếp theo, là hiệu quả tiếp theo. Cho nên người ta thấy ngay hệ luỵ của tình trạng tiêu cực trong đời sống giáo dục ấy tạo ra những con người mà người ta sẽ coi đó như một phương thức để tồn tại, tiến thân. Coi trọng bằng cấp là không sai. Nhưng với một nền giáo dục chưa nghiêm, bằng cấp có được không phải nhờ thực học, thực nghiệm thì cực kỳ nguy hiểm.
- Nghĩa là chúng ta chưa tiếp thu được tinh hoa giáo dục của cha ông?
- Có thể chúng ta không so sánh, nhưng rõ ràng đời sống xã hội xưa kia có phần đơn giản hơn. Với sự phát triển mạnh mẽ như hiện nay thì khủng hoảng giáo dục không phải chỉ xảy ra ở riêng Việt Nam , mà kể cả những nước phát triển rất cao cũng rơi vào tình trạng ấy. Đương nhiên, nó có thể diễn ra ở những dạng thái khác và họ có những giải phápkhác nhau. Qua đó, chúng ta thấy rõ ràng những yếu tố đó là rất khắc nghiệt và đối chọi với những giá trị truyền thống. Nhưng chúng ta phải nhìn sự vật một cách rất biện chứng trong sự phát triển ấy, chứ không thể đòi hỏi quay lại với quá khứ được.
- Xin cảm ơn ông!
