Lịch sử phát triển ngành công nghiệp chế biến Zircon

Trong 40 năm qua Zircon đã được phát triển từ một sản phẩm phụ giá trị thấp của ngành công nghiệp chế biến Titan trở thành một thương phẩm giá trị chiếm đến 40% đến 50% giá trị của ngành trên toàn thế giới. Tỷ lệ lợi nhuận này trước tiên phụ thuộc vào giá Zircon và theo thời gian ngày càng tăng. Không một cơ sở chế biến nào trên thế giới chỉ sản xuất Zircon. Sản xuất và bán Zircon vì vậy trở thành yếu tố cơ bản của sự thành công về kinh tế của hầu hết các cơ sở sản xuất khoáng sản Titan.

Trước những năm 70, Zircon là sản phẩm thứ yếu, đóng góp lợi nhuận thấp và không ổn định trong khi đó, cũng là một sản phẩm phụ Rutil đem lại lợi nhuận rất cao. Trên thực tế có một số giai đoạn, bán Zircon cực kỳ khó khăn, đến nỗi các nhà sản xuất khoáng sản Titan tuyên bố rằng, khách hàng Rutil phải mua 1 tấn sản phẩm Zircon khi mua 1 tấn Rutil và đó là nguồn gốc của từ “tấn kép” trong ngành. Như thế thời kỳ này chỉ có các công ty thương mại quốc tế có tiềm lực tài chính đủ mạnh để mua thêm một sản phẩm Zircon kèm với Rutil mới có thể tham gia buôn bán trong lĩnh vực này. Sau đó khách hàng Rutil bán lại sản phẩm Zircon cho các nhà buôn. Các nhà sản xuất không ngờ rằng chính những nhà buôn Zircon sau này đã trở nên thành đạt nhờ tìm kiếm được đầu ra cho sản phẩm này.

Từ những năm 1970 ngành công nghiệp sa khoáng Titan bắt đầu phát triển mạnh, sự gia tăng sản lượng Titan của các cơ sở đồng thời dẫn đến dư thừa lớn một lượng Zircon. Động lực đầu tiên giúp phát triển kinh doanh sản phẩm này là lợi nhuận. Các cơ sở sản xuất bỏ ra rất nhiều sự cố gắng và nỗ lực để tăng thêm lợi nhuận từ việc bán Zircon - một sản phẩm tồn kho, giá trị thấp. Cũng trong thời kỳ này, sự phát triển của ngành thép bắt đầu từ Nhật Bản đã mở ra các ứng dụng rất rộng rãi cho Zircon. Nhờ vào độ cứng cao, điểm nóng chảy phù hợp, Zircon đã được các nhà sản xuất thiết bị cho ngành công nghiệp luyện thép tiêu thụ một lượng rất lớn (gạch chịu lửa, bể chứa thép nóng, khuôn đúc, gầu múc thép nóng, panen…). Điều này tạo nên làn sóng đầu tiên cho sự thay đổi đột biến về giá Zircon giai đoạn 1974 – 1975. Từ một sản phẩm phụ ế ẩm, Zircon đã nổi lên như một sản phẩm chính chiếm 20 – 35% lợi nhuận của nhiều cơ sở sản xuất khoáng sản Titan. Tuy nhiên cũng chính do giá Zircon đắt và sự thay đổi về công nghệ luyện thép những năm qua làm vị trí của Zircon dần dần mờ nhạt. Người ta đã thay thế Zircon bằng hợp chất của nhôm làm vật liệu chịu nhiệt với hiệu quả lớn hơn và giá rẻ hơn. Zircon sau đó chỉ còn được sử dụng trong một số khâu đúc liên tục. Thậm chí trong vòng 30 năm qua, để giảm chi phí sản xuất, ngành công nghiệp luyện thép đã tìm cách giảm tiêu thụ vật liệu chịu nhiệt từ 30 kg/tấn thép xuống còn dưới 10 kg/tấn thép.

Nhưng năm 1980 sự bùng nổ ngành công nghiệp xây dựng kéo theo các ngành khác đặc biệt là ngành gốm sứ đã mở ra thị trường rộng lớn nhất của Zircon với vai trò là “chất cản quang”. Nhu cầu cao về sản phẩm này trên thị trường đã tạo ra làn sóng thay đổi đột biến về giá Zircon lần thứ 2 giai đoạn 1980 – 1990. Những năm 1990 sự gia tăng sản lượng gạch men và đồ gốm sứ tại Trung Quốc làm quốc gia này nổi lên như một khách hàng tiêu thụ Zircon lớn nhất thế giới chiếm 50% mức tiêu thụ toàn thế giới. Mức tăng trưởng bình quân về nhu cầu Zircon là 4%. Quặng Zircon đang trở nên thực sự khan hiếm trong thế kỷ 21 với các ứng dụng ngày càng được mở rộng. Sự đố kỵ một thực tế là giờ đây Zircon lại có giá trị cao hơn và ổn định so với các sản phẩm Titan khác đã làm cho nó vẫn bị giữ cái tên là “sản phẩm phụ” (co – product) trong ngành.

Cuối cùng thì tất cả đều phải phụ thuộc vào mỏ Titan nguồn cung cấp sản phẩm này. Trong khi tương lai của việc cung cấp Zircon chắc chắn phụ thuộc vào hàm lượng Zircon trong các mỏ, thì việc khai thác và vận hành các mỏ hiện nay trước hết phục vụ cho mục đích các khoáng sản Titan (ilmenit, rutil, lecoxen), nhằm mục đích cung cấp nguyên liệu đầu vào cho công nghiệp Titan pigment và Titan kim loại. Trong vòng 2 năm gần đây, giá Zircon tăng trong khi giá Ilmenit chịu sức ép. Lần đầu tiên trong lịch sử giá Zircon vượt qua giá Rutil. Trọng tâm của ngành đã có những thay đổi đáng kể. Sự tin tưởng vào lợi nhuận từ Ilmenit giảm xuống. Nhiều dự án mới được thăm dò, đầu tư vì chiến lược cho sản phẩm Zircon là chính yếu.

Hiện nay trên 70% lượng Zircon được tiêu thụ cho ngành gốm sứ. Phần còn lại được sản xuất Zircon hoá chất và một phần làm Zircon kim loại. Theo thống kê năm 2005, 5 đại gia trong ngành sản xuất Zircon cho gốm sứ đã chiếm 70% sản lượng Zircon thế giới vào khoảng 1,18 triệu tấn.

Việt Nam là nước có trữ lượng Titan vào loại khá trên thế giới. Theo con số đánh giá gần đây nhất, trữ lượng Titan Việt Nam vào khoảng 34 triệu tấn và trữ lượng Zircon khoảng 3 triệut ấn. Trong suốt 15 năm qua, Việt Nam hoàn tàon xuất thô quặng tinh Titan và Zircon. Cho đến 3 năm trở lại đây Zircon siêu mịn đã được Tổng Công ty Khoáng sản và Thương mại Hà Tĩnh và Công ty Khoáng sản Thừa Thiên - Huế chế biến. Mặt hàng này chất lượng khá tốt, giá rẻ hơn so với hàng nhập khẩu đang từng bước khẳng định vị trí trên thị trường nội địa và quốc tế.

Nguồn: Công nghiệp mỏ, 2 – 2007, tr.43