Liên hiệp Hội các tỉnh, thành phố: Phát huy hiệu quả nguồn lực trí tuệ giải quyết các bài toán thực tiễn tại địa phương

Không gian hoạt động mới sau sắp xếp, hợp nhất

Quá trình sắp xếp đơn vị hành chính và tổ chức bộ máy tạo ra một bối cảnh hoạt động mới đối với các Liên hiệp Hội địa phương. Sau hợp nhất, không gian phát triển rộng hơn, các vấn đề về liên vùng, liên ngành, mạng lưới hội viên và chuyên gia cũng được mở rộng. Đây vừa là cơ hội tích hợp các nguồn lực trí thức, vừa đặt ra yêu cầu mới về tổ chức và điều phối.

Trường hợp Thành phố Hồ Chí Minh cho thấy khá rõ xu hướng này. Sau quá trình hợp nhất Liên hiệp Hội thành phố Hồ Chí Minh, tỉnh Bình Dương và tỉnh Bà Rịa - Vũng Tàu, mạng lưới trí thức được đặt trong một không gian phát triển lớn hơn, kết nối các thế mạnh về đô thị, công nghiệp, cảng biển, logistics, năng lượng, môi trường, y tế, giáo dục và công nghệ. Hoạt động hợp nhất vì vậy không chỉ là mở rộng quy mô tổ chức, mà là khả năng hình thành các nhóm tư vấn có thể tiếp cận vấn đề theo chuỗi giá trị và theo không gian vùng. Trong giai đoạn chuyển tiếp, việc củng cố bộ máy, kết nối các hội có lĩnh vực tương đồng và duy trì hoạt động chuyên môn liên tục cũng cho thấy năng lực thích ứng của tổ chức hội.

Tại Hải Phòng, sau hợp nhất, hệ thống Liên hiệp Hội có mạng lưới thành viên rộng, một số hội chuyên ngành có khả năng tiếp cận tới cơ sở. Điều này mở thêm dư địa để huy động trí thức cho các nhiệm vụ của thành phố, đồng thời đưa hoạt động phổ biến kiến thức, chuyển giao kỹ thuật và sáng tạo khoa học đến gần cộng đồng hơn. Tuy nhiên, thực tiễn cũng đòi hỏi cơ chế phối hợp giữa các hội thành viên phải được điều chỉnh cho một không gian phát triển rộng hơn. Khi mô hình chính quyền địa phương hai cấp đi vào vận hành, các vấn đề như quy hoạch đô thị - nông thôn, kết nối vùng, quản trị đơn vị hành chính cơ sở, hạ tầng và cung cấp dịch vụ công đòi hỏi hoạt động tư vấn, phản biện của đội ngũ trí thức phải nhanh hơn, liên ngành hơn và sát với cấu trúc quản trị mới. Ở tầm hệ thống, đây là một chuyển biến rất quan trọng. Với Liên hiệp Hội các tỉnh, thành phố, đó còn là cơ hội tổ chức lại mạng lưới trí thức theo không gian phát triển mới, hình thành các nhóm chuyên gia và tạo điều kiện để kinh nghiệm, dữ liệu, tri thức của các địa bàn trước đây được tích hợp, bổ sung cho nhau.

Phản biện chính sách gắn với yêu cầu thực tiễn

Kinh nghiệm của Liên hiệp Hội tỉnh Bắc Ninh cho thấy một điều kiện quan trọng để phản biện đi vào thực chất là phải hình thành được cơ chế đặt hàng và trách nhiệm tiếp thu tương đối rõ. Liên hiệp Hội chủ động lựa chọn những vấn đề lớn từ chương trình công tác của cấp ủy, chính quyền để đề xuất nhiệm vụ phản biện; đồng thời huy động chuyên gia đúng chuyên môn, kết hợp chuyên gia đầu ngành với những người am hiểu thực tiễn địa phương. Sau phản biện, báo cáo không chỉ tổng hợp ý kiến mà phải làm rõ luận cứ và kiến nghị, đồng thời tiếp tục theo dõi việc tiếp thu của cơ quan xây dựng đề án, quy hoạch. Đáng chú ý, sau sáp nhập, địa phương đã tiếp tục ban hành quy định mới về hoạt động tư vấn, phản biện và giám định xã hội, trong đó xác định phạm vi phản biện khá rộng và quy định trách nhiệm cung cấp hồ sơ, bảo đảm thời gian, kinh phí cũng như việc tiếp thu, giải trình sau phản biện. Điều này cho thấy trong quá trình tổ chức lại địa phương, việc duy trì và cập nhật cơ chế phản biện có ý nghĩa quan trọng để hoạt động của đội ngũ trí thức không bị gián đoạn, đồng thời thích ứng với bối cảnh mới.

Thực tiễn tại Thành phố Hồ Chí Minh cho thấy yêu cầu này được đặt ra rõ nét hơn. Việc kết nối hệ thống Liên hiệp Hội của Thành phố Hồ Chí Minh, Bình Dương và Bà Rịa - Vũng Tàu trước đây không chỉ làm thay đổi quy mô tổ chức, mà còn tạo ra một không gian tri thức đa ngành và đa vùng, kết nối các lĩnh vực đô thị, công nghiệp, cảng biển, logistics, năng lượng, môi trường, y tế, giáo dục và công nghệ. Đây là cơ sở để hình thành mạng lưới tư vấn chính sách có khả năng tiếp cận vấn đề theo chuỗi giá trị và không gian vùng. Bối cảnh hiện nay đặt ra yêu cầu cao hơn với hoạt động tư vấn, phản biện. Những vấn đề của một đô thị sau hợp nhất như kết nối vùng, hạ tầng chiến lược, quản trị dữ liệu, logistics, chuyển dịch năng lượng, chống ngập hay chất lượng sống đều có quan hệ chặt chẽ với nhau và không thể giải quyết bằng một chuyên ngành duy nhất.

Trước yêu cầu mới, một số Liên hiệp Hội tỉnh, thành phố đã đề xuất chuyển từ phản biện chủ yếu theo yêu cầu sang chủ động nghiên cứu, phát hiện vấn đề và kiến nghị chính sách từ sớm; xây dựng các nhóm tư vấn liên ngành và cơ sở dữ liệu chuyên gia để có thể huy động nhanh đúng chuyên môn cho từng nhiệm vụ.

Từ góc độ toàn hệ thống, những chuyển động sau sắp xếp, hợp nhất cũng đặt ra một yêu cầu lớn hơn đối với Liên hiệp Hội Việt Nam: không chỉ hỗ trợ từng địa phương thực hiện các nhiệm vụ riêng lẻ mà cần tạo khả năng huy động nguồn lực trí thức liên thông giữa Trung ương và địa phương, giữa địa phương với địa phương; chia sẻ cơ sở dữ liệu chuyên gia của Liên hiệp Hội Việt Nam cho các địa phương để mở rộng nguồn chuyên gia phục vụ phản biện; xây dựng cơ sở dữ liệu chuyên gia thống nhất, các nhóm tư vấn liên ngành và nền tảng số hỗ trợ tiếp nhận hồ sơ, tổ chức phản biện, lưu trữ ý kiến và theo dõi việc tiếp thu. Đây là những gợi mở quan trọng để hoạt động tư vấn, phản biện của toàn hệ thống chuyển từ cách huy động nguồn lực theo từng nhiệm vụ sang một mạng lưới tư vấn chính sách có tính chuyên nghiệp và liên kết cao hơn.

Đưa khoa học và công nghệ gần hơn với sản xuất, đời sống

Bên cạnh tư vấn chính sách, phổ biến kiến thức và chuyển giao khoa học, công nghệ tiếp tục là một mảng hoạt động quan trọng của các Liên hiệp Hội địa phương. Cách thức triển khai các hoạt động cũng được chú trọng đổi mới. Thay vì chủ yếu truyền đạt kiến thức theo hình thức truyền thống, nhiều hoạt động hướng mạnh hơn tới những nội dung có thể áp dụng trực tiếp vào sản xuất và đời sống; đồng thời tăng sử dụng các nền tảng số, mạng xã hội và các hình thức truyền thông mới để mở rộng phạm vi tiếp cận.

Một chuyển biến rõ trong hoạt động của các Liên hiệp Hội địa phương là khoa học và công nghệ ngày càng được đưa ra khỏi phạm vi hội thảo, nghiên cứu để gắn trực tiếp hơn với những nhu cầu của sản xuất và cộng đồng. Thông qua các chương trình chuyển giao tiến bộ kỹ thuật, mô hình trình diễn, tập huấn và kết nối với doanh nghiệp, hợp tác xã, người dân, đội ngũ trí thức tham gia từ khâu nhận diện vấn đề, lựa chọn giải pháp đến hướng dẫn ứng dụng. Cách tiếp cận này góp phần rút ngắn khoảng cách giữa nghiên cứu và thực tiễn, đồng thời nâng cao năng lực tiếp nhận công nghệ ngay tại cơ sở.

Trong lĩnh vực nông nghiệp, những chuyển biến này thể hiện khá rõ. Tại Thanh Hóa, đội ngũ trí thức tham gia tư vấn, chuyển giao các quy trình sản xuất tiên tiến, canh tác bền vững, tưới tiết kiệm, sản xuất hữu cơ, quản lý dịch hại, chế biến và bảo quản sau thu hoạch; đồng thời gắn nghiên cứu với nhu cầu của doanh nghiệp và người nông dân. Tại Sơn La, khoa học và công nghệ đang đi sâu hơn vào quá trình sản xuất với việc tiếp cận trí tuệ nhân tạo, Internet vạn vật, dữ liệu lớn, cảm biến thông minh và hệ thống quản trị sản xuất số trong quan trắc môi trường, dự báo dịch bệnh, tối ưu quy trình và truy xuất nguồn gốc. Đây là bước chuyển quan trọng từ sản xuất dựa nhiều vào kinh nghiệm sang sản xuất dựa trên dữ liệu và công nghệ.

Không chỉ trong nông nghiệp, phạm vi ứng dụng khoa học và công nghệ tại các địa phương cũng ngày càng mở rộng. Tại Thành phố Hồ Chí Minh, các hội chuyên ngành đã đưa những vấn đề như chuyển đổi số và chuyển đổi xanh, kinh tế tuần hoàn, trí tuệ nhân tạo, tự động hóa, năng lượng thông minh, vi mạch bán dẫn, sở hữu trí tuệ và chăm sóc sức khỏe vào các diễn đàn, hoạt động chuyên môn và phổ biến kiến thức. Tại Hải Phòng, hoạt động của hệ thống Liên hiệp Hội cũng trải rộng từ nông nghiệp, công nghệ thông tin đến y tế, giáo dục và môi trường, gắn phổ biến kiến thức với các mô hình cộng đồng và ứng dụng tiến bộ kỹ thuật vào đời sống.

Qua những cách làm tại các địa phương, có thể thấy khoa học và công nghệ đang ngày càng gắn chặt hơn với yêu cầu của sản xuất và đời sống. Trong quá trình đó, Liên hiệp Hội đóng vai trò kết nối đội ngũ trí thức với cơ quan quản lý, doanh nghiệp, hợp tác xã và người dân, góp phần đưa các kết quả nghiên cứu, tiến bộ kỹ thuật và giải pháp công nghệ vào thực tiễn, phục vụ trực tiếp các mục tiêu phát triển của địa phương.

Chuyển đổi số đang tạo ra những thay đổi tích cực trong hoạt động phổ biến kiến thức

Phổ biến kiến thức là một nhiệm vụ có tính nền tảng của hệ thống Liên hiệp Hội Việt Nam và chuyển đổi số đang từng bước làm thay đổi phương thức hoạt động của các Liên hiệp Hội địa phương. Nội dung phổ biến kiến thức tại địa phương ngày càng bám sát nhu cầu thực tế: từ chăm sóc sức khỏe, an toàn thực phẩm, nông nghiệp, môi trường, biến đổi khí hậu đến kỹ năng số, thương mại điện tử, sở hữu trí tuệ, đổi mới sáng tạo và ứng dụng trí tuệ nhân tạo. Hình thức triển khai cũng đa dạng hơn, kết hợp hội nghị, tập huấn, mô hình trình diễn và tư vấn trực tiếp với báo chí, trang thông tin điện tử, mạng xã hội, video và các nền tảng số.

Hoạt động của các Liên hiệp Hội địa phương đã tiếp cận khá rõ những vấn đề mới như trí tuệ nhân tạo, đô thị thông minh, chuyển đổi số và chuyển đổi xanh. Các diễn đàn, tọa đàm về công nghệ mới và AI được tổ chức song song với hoạt động tập huấn ứng dụng AI trong điều hành và truyền thông hội; nhiều hội chuyên ngành cũng đưa chuyển đổi số vào các lĩnh vực như quản lý ngành nước, giáo dục nghề nghiệp, tự động hóa, năng lượng và sản xuất thông minh. Chuyển đổi số đang dần trở thành nội dung chuyên môn gắn với yêu cầu quản trị và phát triển, chứ không chỉ là đổi mới phương thức thông tin, tuyên truyền.

Hải Phòng là một minh chứng rõ về sự kết hợp giữa phương thức truyền thống và truyền thông số. Hoạt động phổ biến kiến thức được triển khai qua hội thảo, tọa đàm, tập huấn, cổng thông tin điện tử, bản tin chuyên môn và các mô hình cộng đồng; nội dung trải rộng ở những lĩnh vực gắn trực tiếp với đời sống như nông nghiệp, công nghệ thông tin, y tế, giáo dục và môi trường. Điều đáng chú ý không phải là số lượng hoạt động, mà là việc hệ thống hội thành viên có thể đưa thông tin và hướng dẫn chuyên môn đến các nhóm đối tượng khác nhau bằng nhiều kênh.

Liên hiệp Hội Việt Nam phối hợp với Liên hiệp Hội thành phố Hải Phòng tổ chức Hội thảo “Truyền thông nâng cao nhận thức về thị trường tín chỉ carbon”

Đối với khu vực nông thôn, miền núi và những nhóm có điều kiện tiếp cận công nghệ còn hạn chế, chuyển đổi số không thể thay thế hoàn toàn hoạt động trực tiếp. Cần kết hợp nền tảng số với chuyên gia, tổ chức hội ở địa phương và mô hình cộng đồng; nội dung phải được thiết kế dễ hiểu, phù hợp với từng nhóm đối tượng. Đây là lợi thế tự nhiên của hệ thống Liên hiệp Hội địa phương vì có mạng lưới chuyên gia, tổ chức thành viên và khả năng gắn hoạt động khoa học với nhu cầu cụ thể của cơ sở.

Một yêu cầu mới khác là chất lượng thông tin. Trong môi trường số, người dân không thiếu thông tin nhưng lại khó phân biệt đâu là thông tin khoa học đáng tin cậy. Vì vậy, hoạt động phổ biến kiến thức của Liên hiệp Hội các địa phương không chỉ là lan tỏa nhanh, mà còn phải thực hiện chức năng kiểm chứng, giải thích và giúp xã hội nhận diện thông tin sai lệch, phản khoa học. Đây là một trách nhiệm xã hội ngày càng quan trọng của đội ngũ trí thức.

Những cách làm trên cho thấy chuyển đổi số trong hệ thống Liên hiệp Hội cần được nhìn rộng hơn việc số hóa tài liệu hay đưa hoạt động lên môi trường mạng. Vấn đề quan trọng hơn là tổ chức lại cách thức huy động trí thức, chia sẻ dữ liệu, kết nối chuyên gia và chuyển giao tri thức. Trong giai đoạn tới, nếu từng bước hình thành cơ sở dữ liệu chuyên gia, kho tri thức số và cơ chế chia sẻ sản phẩm khoa học giữa Trung ương với địa phương, những mô hình tốt, có hiệu quả ở một địa phương có thể được lan tỏa rộng rãi hơn.

Từ sức mạnh của từng địa phương đến sức mạnh của toàn hệ thống

Phương thức hoạt động của Liên hiệp Hội các tỉnh, thành phố ngày càng chú trọng tính thực chất và hiệu quả, từ việc xác định đúng vấn đề cần tập trung, lựa chọn chuyên gia phù hợp đến tổ chức các hoạt động gắn với nhu cầu cụ thể của từng địa phương. Qua đó, vai trò của các Liên hiệp Hội không chỉ thể hiện ở khả năng tập hợp trí thức mà còn ở chất lượng và khả năng ứng dụng của các kết quả tư vấn, phản biện và chuyển giao vào thực tiễn.

Những kết quả và chuyển biến tại các tỉnh, thành phố cho thấy hệ thống Liên hiệp Hội đang sở hữu một nguồn lực trí thức rất lớn, đa dạng về lĩnh vực chuyên môn và phân bố rộng khắp các địa bàn. Mỗi địa phương có những thế mạnh, kinh nghiệm và cách làm riêng, tuy nhiên, giá trị của những nguồn lực đó sẽ còn lớn hơn nếu được kết nối, chia sẻ và khai thác trong một mạng lưới chung, thay vì chủ yếu phục vụ trong phạm vi từng địa phương.

Thực tiễn sau sắp xếp, hợp nhất càng làm rõ yêu cầu này. Không gian phát triển của nhiều địa phương được mở rộng, đồng thời nguồn lực trí thức, tổ chức hội và lĩnh vực chuyên môn cũng trở nên đa dạng hơn. Đây là cơ hội để hình thành những mạng lưới chuyên gia có khả năng giải quyết các vấn đề liên ngành, liên vùng; nhưng cũng đặt ra yêu cầu tổ chức lại phương thức phối hợp, phân công nguồn lực và kết nối các hội thành viên.

Trong bối cảnh đó, vai trò của Liên hiệp Hội Việt Nam cần được thể hiện rõ hơn ở năng lực điều phối và kết nối toàn hệ thống. Điều đó đòi hỏi chuyển dần từ cách quản lý từng tổ chức, từng hoạt động riêng lẻ sang quản trị một mạng lưới trí thức có khả năng chia sẻ nguồn lực. Liên hiệp Hội Việt Nam có thể giữ vai trò hạt nhân trong xây dựng cơ sở dữ liệu chuyên gia, kho tri thức số, các chương trình phối hợp liên vùng và cơ chế kết nối giữa Hội ngành toàn quốc với Liên hiệp Hội địa phương. Đây cũng là nhu cầu được chính các địa phương đặt ra.

Đại hội IX của Liên hiệp Hội Việt Nam đã được tổ chức thành công, yêu cầu liên kết toàn hệ thống, phát huy nguồn lực trí thức và nâng cao chất lượng hoạt động được đặt ra rõ hơn. Những định hướng của nhiệm kỳ 2026-2031 tạo thêm động lực đổi mới phương thức hoạt động của các Liên hiệp hội địa phương, tạo điều kiện để các địa phương không chỉ khai thác nguồn chuyên gia tại chỗ mà còn tiếp cận nguồn lực trí thức của các Hội ngành toàn quốc, các tổ chức khoa học và công nghệ, viện nghiên cứu, trường đại học và mạng lưới chuyên gia, huy động nguồn lực của toàn hệ thống cho những bài toán phát triển cụ thể của từng địa phương trong giai đoạn tới.