Lập hội: Đâu cần thiết phải xin-cho!

Xã hội dân sự mạnh thì nhà nước mạnh

* Thưa ông, việc lập hội là quyền hiến định rất rõ ràng. Quốc hội khóa I cũng đã ban hành luật (20-5-1957, Hồ Chủ tịch ký sắc lệnh ban hành Luật Quy định quyền lập hội với 12 điều). Tại sao sau hơn 20 năm đổi mới, chúng ta vẫn cứ loay hoay với dự định về một đạo luật về hội?

- TS Hoàng Ngọc Giao: Luật Quy định quyền lập hội năm 1957 đã thể chế hóa được quy định của Hiến pháp 1946. Sở dĩ chúng ta chưa thực hiện được nhiều là do luật ra đời trong hoàn cảnh đất nước chiến tranh và trong suốt thời kỳ ta thực hiện mô hình tập trung quan liêu bao cấp về kinh tế thì cũng thực hiện bao cấp về xã hội.

Cuộc đổi mới với sự ra đời của nhiều thành phần kinh tế, đặc biệt là sự trỗi dậy của khu vực tư nhân làm xã hội biến đổi sâu sắc với nhiều thực thể xã hội mới ra đời. Dự định làm một đạo luật mới về hội đã được đặt ra từ đầu những năm 90 của thế kỷ trước nhưng đến nay Quốc hội vẫn chưa thông qua được. Theo quan điểm của tôi thì trước hết nó nằm ở quyết tâm chính trị và nhận thức về vai trò của xã hội dân sự.

Đáng tiếc là không phải ai cũng nhận thức được rằng sự phát triển của xã hội dân sự rất tốt, nó bổ sung cho những việc, những khu vực mà nhà nước không làm được. Ví dụ từ kinh tế, thời bao cấp nhà nước làm hết, cho đến từng cái tăm cũng phân phối. Nhưng khi kinh tế thị trường mở ra thì những việc nhỏ, những nhu cầu hàng hóa như vậy, cá thể kinh doanh người ta làm tốt hơn nhà nước rất nhiều, để nhà nước tập trung làm tốt hơn những việc lớn như dầu khí, điện, đường... Trong xã hội cũng vậy, nhiều lĩnh vực nhà nước không bao hết được, nhất là các dịch vụ công, vậy thì nên chia sẻ với các tổ chức xã hội.

* Phải chăng có sự lo lắng rằng các tổ chức xã hội lớn lên, mạnh lên thì nhà nước nhỏ đi, yếu đi?

- Theo tôi, cách tiếp cận đó không đi vào bản chất của vấn đề. Trong một xã hội phát triển thì nhà nước và xã hội dân sự phải là hai thiết chế đồng hành, bổ sung và kiềm chế lẫn nhau. Xã hội dân sự còn có chức năng phản biện chính sách, giám sát công việc của nhà nước giúp nó minh bạch và hiệu quả. Đồng thời nó tác động vào khu vực tư nhân, làm cho khu vực này phát triển hài hòa trên cơ sở định ra các quy chuẩn, chuẩn mực nghề nghiệp, đạo đức. Sự tương tác hài hòa giữa ba trụ cột: nhà nước - xã hội dân sự - khu vực tư nhân sẽ giúp xã hội phát triển bền vững.

Nhìn vào các nước phát triển như Tây Âu, ta thấy xã hội dân sự phát triển rất mạnh, nhà nước cũng dựa vào đó để thực hiện chính sách của mình và nhà nước cũng vẫn rất mạnh. Doanh nghiệp ở đó cũng phải vận hành trên cơ sở quy chuẩn, đạo đức chung của xã hội, họ không thể chỉ vì đồng tiền mà bỏ qua điều đó.

Dự thảo mới khá cởi mở

* Dự thảo nghị định mới nhất đem lại tín hiệu nào đáng mừng hơn so với Nghị định được ban hành năm 2003, thưa ông?

- Dự thảo đã phản ánh được một số nhu cầu mới của giai đoạn tiếp theo của quá trình mở cửa. Ví dụ như quy định các bộ, ngành phải ban hành cơ chế chuyển giao dần những việc không thuộc chức năng quản lý nhà nước, đặc biệt là các dịch vụ công cho các tổ chức xã hội. Nghị định đã trao cho các hội quyền tư vấn, nghiên cứu, giám định, phản biện. Thứ hai là quyền cấp các chứng chỉ dịch vụ công. Chẳng hạn như việc kiểm định ôtô, xe máy chẳng hạn thì cần gì cơ quan nhà nước làm.

Điểm đáng hoan nghênh nữa là dự thảo trao quyền cho UBND huyện trong việc giải quyết đề nghị thành lập hội, sát nhập, giải thể, chia tách cho các hội hoạt động trong phạm vi xã.

Dự thảo lần này cũng tiến bộ khi đưa ra quy định nghĩa vụ của hội phải xây dựng bộ quy tắc ứng xử. Quy tắc ứng xử trong xã hội dân sự rất quan trọng. Nó có thể là quy tắc nghề nghiệp, có thể là đạo đức trong một lĩnh vực nào đó. Chẳng hạn như câu chuyện về bánh phở, nếu các hội phát triển tốt thì khi có hiện tượng formol trong bánh phở, nhà nước không cần can thiệp, vì sẽ có hiệp hội những người làm bánh phở xây dựng bộ quy tắc về chất lượng mặt hàng. Khi một thành viên vi phạm thì hội sẽ xử lý trước tiên chứ không cần 24/24 giờ có thanh tra của cơ quan nhà nước làm việc này. Nhà nước có ngàn tay, ngàn mắt cũng không làm hết được những việc cụ thể như thế.

* Nhưng dự thảo nghị định có nhiều nội dung chưa nhận được sự đồng tình, chẳng hạn như trao cho bộ trưởng Bộ Nội vụ quyền quy định cụ thể điều kiện trở thành hội; Điều 7 quy định hồ sơ thành lập hội phải có đơn xin phép..., ông thấy thế nào?

- Nghị định 88 từng trao quyền lập quy này cho Bộ Nội vụ, sau đó bộ này ra thông tư quy định rất khắt khe, thiếu thực tế, ví dụ như phải có đủ bao nhiêu hội viên thì mới lập được hội. Ở một địa phương họ phản ánh rằng chỉ có 19 người mù và không thể tìm đâu thêm một người nữa để có thể lập hội. Hoặc ở một tỉnh có 10 ông chuyên gia khảo cổ rất giỏi nhưng họ cũng không lập được hội vì thiếu người... Quốc hội ta cũng đang cố gắng hạn chế tối đa quy định ủy quyền lập quy trong luật. Tôi cho rằng nghị định có thể quy định rõ điều kiện để lập hội chứ không cần phải ủy quyền cho ông bộ trưởng làm việc này.

Cần nhận thức: Đây là quyền hiến định

Có hiệp hội, chuẩn mực nghề nghiệp và hàng hóa sẽ tốt hơn. Ảnh minh họa: HTD

Một điều nữa là nhận thức, nó chỉ liên quan đến hai từ thôi: “Xin phép”! Doanh nghiệp thì chỉ cần đăng ký, nếu đủ điều kiện thì nhà nước công nhận, cấp giấy phép cho hoạt động sản xuất, kinh doanh thì tại sao tổ chức xã hội muốn hoạt động lại phải đi xin phép? Hiến pháp ghi đây là một quyền rồi, mà đã là quyền hiến định thì nó là quyền tự nhiên chứ! Nhà nước làm ra pháp luật, đặt ra những điều cấm, quy định điều kiện để lập hội, khi đó người ta đi đăng ký với nhà nước, nếu đủ điều kiện thì nhà nước công nhận, không đủ điều kiện thì thôi, chứ đâu phải chuyện xin hay cho.

* Xin cảm ơn ông.