Làng lụa Hà Đông

Lụa Hà Đông như có sức hút ma lực đối với con người. Tơ lụa Vạn Phúc mãi mãi đi vào tiềm thức người Việt qua câu ca dao:

“The La, lĩnh Bưởi, chổi Phùng

Lụa vân Vạn Phúc, nhiễu vùng Mỗ bên”

Làng dệt lụa Vạn Phúc có tiếng từ thời Lý khi nhà vua ban chiếu không dùng lụa nhập ngoại mà sử dụng hàng hóa của ta. Trong sách Đại Việt sử ký toàn thư quyển II, Ngô Sỹ Liên viết “Tháng hai năm Canh Thìn (1040) Lý Thái Tông xuống chiếu phát hết gấm của nhà Tống trong phủ làm y phục ban cho quần thần từ ngũ phẩm trở lên được áo gấm, cửu phẩm trở lên được áo vóc, ấy là để tỏ ra rằng không mặc gấm vóc của nhà Tống nữa. Kể từ đó lụa Vạn Phúc cùng với vùng dệt lụa xung quanh không những phục vụ vua quan triều đình mà còn phục vụ cho đông đảo nhân dân lao động. Lụa cao cấp để cống tiến vua các triều đại Lý, Trần, Lê, Nguyễn và xuất khẩu cho khách phương Tây, Trung Quốc, Nhật Bản, Triều Tiên và một số nước Đông Nam á qua con đường giao thương tại các cửa biển như Vạn Ninh (Quảng Ninh) từ thế kỷ thứ XI đến thế kỷ XVIII, Phố Hiến (Hưng Yên) và Hội An (Quảng Nam - Đà Nẵng) thế kỷ XVII - XIX. Năm 1937 tại Hội chợ Marseille (Pháp) đã được chính phủ Pháp tặng danh hiệu Bảo hộ Cửu phẩm cho những người sản xuất ra hàng lụa đó...

Như tiếp nối làng nghề truyền thống, hiện nay Vạn Phúc còn hai vị cao niên là cụ Nguyễn Văn Mão và Lê Văn Bằng được ghi danh trong “Bắc Kỳ tiểu công nghệ danh hiệu địa chí”. Cụ Mão đã sản xuất được số mẫu lụa quý hiếm bằng nguyên liệu tơ tằm 100% như: Lụa vân Quế hồng diện, Lụa vân Triện thọ, Lụa vân Băng hoa, Lụa vân Long phượng mây bay, Lụa vân Song hạc, Lụa vân Mai thọ, Lụa sa Đuôi công to, Lụa vân Lương long song phượng, Lụa vân Lưỡng long song thọ... Tất cả gồm 21 mẫu lụa quý hiếm. Lụa được phục chế không chỉ quý bởi cách dệt thủ công tạo ra mặt hàng tinh xảo, mầu sắc êm dịu “mịn mặt, mát tay” mà các hoa văn mang hồn Việt rất đậm nét. Ngày nay không còn được nhiều người biết đến hoặc tìm cách ứng dụng nó vào cuộc sống.

-         Xin phép hỏi cụ, đầu tư khung dệt cổ phải mất bao nhiêu?

Cụ Mão: - Khoảng 70 triệu, như khung cửi cách đây hàng trăm năm cụ Đỗ Văn Sảng đã dệt nên bức trướng nổi tiếng “Hoàng Vương thọ bảo” dâng vua Tự Đức chúc thọ 50 tuổi. Hiện nay ở Vạn Phúc chỉ còn hai khung cửi cổ dệt bằng tay, một dệt lụa trơn, tham gia triển lãm Hội chợ Nông nghiệp năm 1998. Chiếc khung cửi quý hiếm này được trưng bầy ở Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam . Khách hàng sành điệu hay khách nước ngoài thường nghiêng về sản phẩm dệt lụa thủ công bằng sợi tơ tằm loại tốt, nhiều nơi gọi là tơ nõn sợi nhỏ ở phía trong của kén, mầu vàng nhạt. Người Vạn Phúc vẫn gọi là sợi mành dùng làm sợi ngang trong câu ca dao: “Quay tơ ra mắc, ra mành/ Mắc thì mắc dọc, mành thì dệt ngang/ Mốt son thì dệt đầu hàng/ Mốt cục thì đánh go ngang cho bền”. Khách còn muốn nhìn thấy tận mắt người thợ khéo léo “tay đua chân dận” tạo ra những tấm lụa mềm mại, sang trọng mang giá trị thẩm mỹ, giá trị nhân văn sâu sắc của dân tộc Việt Nam.

Không phục chế lụa cổ là đồng nghĩa làm mai một nghề dệt lụa hoa văn của làng Vạn Phúc. Cụ Mão đã nói: “Để mất những mầu lụa cũ là có lỗi với đấng tiền nhân, là thiếu trách nhiệm với thế hệ mai sau”.

Nghề dệt lụa cổ truyền cũng lắm công phu, là sự liên kết giữa các cá nhân như người sửa máy dệt, người vẽ hoa, người cung cấp tơ, người nhuộm, người se chỉ mầu, người hồ sợi... nên tính cộng đồng rất cao, không dấu mẫu, dấu nghề, đồng thời đẩy mạnh quảng cáo thương hiệu, mở Website đưa lụa lên Internet, tham gia các hội chợ trong nước và quốc tế mở rộng thị trường.

Năm 1994 nghệ sỹ ghita Trịnh Bách từ Mỹ trở về thăm ngôi chùa Hồng Liên tại Tây Mỗ do cụ ngoại của ông xây dựng thấy bức y môn bị mai một. Triều Nguyễn mới kết thúc gần trăm năm mà kỷ vật quý báu của quốc gia đang bị mai một. Trịnh Bách trao đổi với cụ Mão: “Nếu không tìm cách giữ lại bộ triều phục thì chúng ta chẳng bao giờ nhìn thấy với tư cách là một di sản văn hóa như một biểu tượng quốc thể thời phong kiến”. Cụ Mão đã để ra sáu năm (1994 - 2000) nghiên cứu tỷ mỷ vào Trung tâm Bảo tồn di tích Huế để các chuyên gia thẩm định ông mới bắt tay may trang phục. Năm 2000 trong Festival Huế, người xem ngỡ ngàng, khâm phục và đánh giá cao những bộ trang phục Vương triều Nguyễn vừa được phục dựng. Khi kể chuyện này cụ Mão đưa cho tôi xem bức ảnh Tổng thống Bill Clinton đang xem triển lãm ở Văn Miếu, nghe giới thiệu về triều phục của vua nhà Nguyễn một cách chăm chú và tôn kính.

Cụ Mão cũng đã thành công loại vải dệt từ vỏ cây lanh, cây gai được ưa chuộng trên thế giới với tính năng: thoáng mát, thấm mồ hôi, phòng được tia cực tím. Những mẫu gai thô có mẫu mịn, mẫu trơn, mẫu dệt hoa chanh, mẫu hoa văn dích dắc, mẫu hoa văn kỷ hà. Khi may lên áo khách nước ngoài tha thiết hỏi mua, ông đành để cho họ vào may cái khác. Các nhà thiết kế thời trang cũng ưa chuộng sản phẩm từ vỏ cây độc đáo này. Khi những thước lụa ra đời, người thợ dồn hết kỹ năng tinh xảo, tâm hồn vào sản phẩm. Tự nó đi vào thơ, vào nhạc như ca khúc “Hà Tây quê lụa” của nhạc sỹ Nhật Lai... Đó là bài hát mở đầu của Đài Phát thanh - Truyền hình Hà Tây mỗi ngày phát sóng.

Giờ đây nghệ nhân Nguyễn Văn Mão đang ngày đêm tìm cách thực hiện tốt hợp đồng với Bảo tàng Huế, với chương trình phục dựng trang phục cho Ngày kỷ niệm Thăng Long - Hà Nội 1000 năm.

Làng lụa cổ truyền Vạn Phúc - Hà Tây đang vươn lên tầm cao và trở thành cầu nối giao lưu văn hóa giữa các dân tộc trên thế giới.