Lại Thế Vinh - Vị quan duy nhất được phong Thượng thượng đẳng tôn thần?
Không rõ vị quan Thái tể triều Lê sinh vào ngày tháng năm nào, chỉ biết ngày hóa của ngài là 10 tháng 10 năm Mậu Dần, niên hiệu Quang Hưng thứ nhất (1578) đời vua Lê Thế Tông. Theo Gia phả họ Lại ở Nghĩa Đô và Tống Sơn huyện Quang Lãng (Lại Gia phả ký) thì dòng tộc của thần đã có nhiều đời tu nhân tích đức, nên họ này đời đời có người hiển đạt công hầu khanh tướng mà nguồn gốc từ viễn tổ Lại Tiên làm Thái thú Giao Châu (cách nay đã trên 1800 năm), rồi con cháu kế tục có tới 18 Quận công...
Lại Thế Vinh sinh ra trong một dòng tộc Công hầu khanh tướng nổi tiếng từ triều Lý qua Trần đến Lê. Ngài là trưởng nam của Lạc Tôn Nhân Quận công - Lại Thế Tưởng. Con trai của ngài là Phúc Quận công Lại Thế Mỹ. Con trai thứ Lương Quận công Lại Thế Đạt. Một người con gái Lại Thị Ngọc Vi là Chính thất hầu hạ Thế tổ Minh Khang Thái vương Trịnh Kiểm, sinh ra trưởng nam Đốc Lĩnh công Trịnh Cối...
Sau khi Mạc Đăng Dung cướp ngôi của vua Lê vào năm 1527, Hòa Trung hầu Lại Thế Vinh tỏ rõ lòng trung thành của mình với vương triều Lê, ông cùng các tướng Nguyễn Kim, Trịnh Kiểm và Trịnh Công Năng là 4 người chủ chốt giương cao ngọn cờ phù Lê diệt Mạc được lịch sử nhắc tới. Năm Kỷ Sửu (1529), Hòa Trung hầu Lại Thế Vinh được giao nhiệm vụ liên hệ với triều đình Ai Lao để mượn đất Sầm Châu (tức Sầm Nưa sau này) làm cơ sở triều đình (lưu vong). Người ta thường gọi đây là Vọng Các. Lại Thế Vinh được lệnh đem quân hộ tống Trang Tông từ Vọng Các về nước men theo dòng sông Chu về giải phóng miền Lôi Dương (vùng đất huyện Thọ Xương, Thanh Hóa ngày nay), đào hào đắp lũy ở đất Vạn Lại, dựng lập cung đình để rước Lê Duy Ninh lên ngôi, hiệu là Trang Tông mở đầu nền Trung hưng nhà Lê. Sử gọi đây là Nam Triều để đối trọng với Bắc Triều nhà Mạc còn đang tồn tại ở Kinh đô Thăng Long. Vua Lê Trang Tông tấn phong cho tứ vị công thần khai quốc. Nguyễn Kim là Thượng phụ Thái sư Hưng Quốc công; Trịnh Kiểm là Dực Quận công, Trịnh Công Năng là Tuyên Quận công; Lại Thế Vinh là Hòa Quận công lại ban cho mỗi vị một quả ấn và một thanh gươm để làm tướng soái tự mang quan bản bộ đi tiêu diệt quân Mạc và phủ dụ dân chúng ở các địa phương hướng về nhà Lê Trung Hưng. Từ đấy, khí thế nhà Lê mạnh hẳn lên, áp đảo nhà Mạc, quan quân đi tới đâu thì quân Mạc tan rã tới đó, suốt một dải đất từ Thanh Hóa tới Nghệ An nhanh chóng được giải phóng, thuộc quyền kiểm soát của triều đình nhà Lê.
Năm 1545, Thái sư Hưng Quốc công Nguyễn Kim mang quân tiến đánh miền Sơn Nam bị Dương Chấp Nhất là tên hàng giặc nhà Mạc đánh thuốc độc chết. Từ đấy, mọi binh quyền vua Lê đều trao cho Trịnh Kiểm nắm giữ. Sau khi nắm quyền thống lĩnh binh mã, Thái sư Trịnh Kiểm rút quân về, củng cố lực lượng và tiếp tục đánh nhau với quân Mạc mấy chục năm nữa mà vẫn chưa thu được thắng lợi hoàn toàn.
Đến năm 1570, Thái sư Trịnh Kiểm lại qua đời. Vua Lê Anh Tông bèn trao binh quyền cho con trưởng (thế tử) của Trịnh Kiểm là Đạt Nghĩa công Trịnh Cối nắm giữ để tiếp tục đánh nhau với quân Mạc. Gia phong cho Hòa Quận công Lại Thế Vinh lên làm Thái sư Dương Quốc công trợ giúp bên cạnh Trịnh Cối. Trịnh Cối vừa mới được vua Lê cho thay cha nắm giữ binh quyền chừng độ nửa năm, trong lòng đang phấn chấn hăng say trận mạc, thì bị người em khác mẹ là Trịnh Tùng giăng bẫy cướp quyền. Sơ kỳ thất ý, Trịnh Cối đành ngậm ngùi mang theo Phúc Quận công Lại Thế Mỹ và một số sĩ tốt chạy sang Bắc Triều. Lại Thế Vinh cô trung buồn nản như chim bàng gẫy cánh. Ông buồn vì mất con (Lại Thế Mỹ), mất cháu (Trịnh Cối); hận vì Trịnh Tùng mưu gian nham hiểm. Năm 1577, Thế Vinh nghe tin con trai trưởng Thế Mỹ tử trận, ông xót xa rồi sinh ra đau yếu, đến ngày 10 tháng 10 năm sau, tức Mậu Dần, niên hiệu Quang Hưng thứ nhất (1578) đời vua Lê Thế Tông, thái sư Dương Quốc công Lại Thế Vinh qua đời tại nhà riêng (chính tẩm) trong thái ấp của ông ở xã Thượng Hữu, huyện Thượng Nguyên phủ Thiên Trường trấn Sơn Nam. Nhà vua nghe tin thương xót một trung thần có công đầu tôn lập Trang Tông lên ngôi, một công thần khai quốc nền Trung Hưng đã phải cam chịu bao thiệt thòi ấm ức. Vua bèn truy tặng cho họ Lại là Thái Tể Tráng Quốc công, ban cho tên thụy là Văn Hiến. Sai người về lo tang tế cho Quốc công. Ngài còn ban chiếu cho làm Phúc thần với hiệu là Lại Đại vương Thượng thượng đẳng tôn thần. Vua còn ban sắc chỉ cho con cháu họ Lại và dân xã Thượng Hữu lập đền thờ để phụng thờ hương khói mãi mãi muôn ngàn năm.
Đáng tiếc những đạo sắc ấy của các triều đại đế vương nay đã bị thất lạc phần nhiều. Nhưng tên tuổi của Lại Thế Vinh, sự cống hiến hi sinh của ông cho đất nước và nhân dân còn ghi rõ trong các sách sử nước nhà (Lê quý dật sử, Việt sử cương mục tiết yếu, Việt sử lược, Việt sử thông giám cương mục, Bình Tây thực lục) và ở trong “Tộc Miếu” do con cháu họ Lại ở Thượng Hữu trông coi là chính vẫn còn lưu giữ được một hòm sắc và một bộ thần chủ đề: Hoàng thủy tổ Lại Đại vương Thế Vinh Thượng Thượng đẳng - Thần vị.
