Kinh tế và khoa học trong chiến lược phát triển 2011 - 2020 và vai trò của Liên hiệp các hội khoa học và kỹ thuật Việt Nam

Sau 25 năm đổi mới, Việt Nam đang đứng trước bước ngoặt phát triển về chất. Bước ngoặt này phải thể hiện ở đổi mới từ lý thuyết đến mô hình phát triển, từ thể chế kinh tế đến tổ chức và cán bộ.Chiến lược phát triển trong thập kỷ tới phải thể hiện được tiến trình đổi mới có tính hệ thống ấy, sao cho đến năm 2020 hình thành nền móng vững chắc bước đầu thể hiện được lý thuyết phát triển mới và cấu trúc của mô hình mới. Về khách quan, đây là sứ mệnh lịch sử Đại hội XI của Đảng đối với dân tộc ta.

Khi trăn trở, phân tích thực tiễn thời đại hiện nay người ta thấy một cơ hội chưa từng cócho mục tiêu đổi mới nói trên. Đây là những xu thế mới của thời đại đầu thế kỷ 21 đang tác động ngày càng mạnh mẽ có tính hệ thống về sự hình thành một nền kinh tế mới, một nền văn hóa và xã hội mới trong một “thế giới phẳng” hơn, liên kết và tác động lẫn nhau, mặc dù còn nhiều nghịch lý, mâu thuẫn.

Nhìn vào tiềm năng dân tộc và những tiền đề đã tạo ra từ giai đoạn đổi mới vừa qua, Việt Nam hoàn toàn có khả năng và tất yếu phải nắm bắt cơ hội chưa từng có ấy trước hết và cấp bách nhất là nắm bắt xu thế mới của thời đại trong hai lĩnh vực then chốt là kinh tế và khoa học công nghệ, vốn là hai động lực chính của quá trình phát triển đất nước.

1/ Xu thế mới trong kinh tế thị trường

Sự ra đời và phát triển kinh tế tri thứcđã tác động ngày càng tăng làm thay đổi định hướng và cấu trúc kinh tế thị trườngtừ mục tiêu gia tăng lợi nhuận cho chủ đầu tư sang phát triển đồng thuậnvề kinh tế, xã hội và môi trường, được gọi là phát triển bền vững.Xu thế này trở nên cấp bách trước những biến động về xã hội và thảm họa môi trường ngày càng lớn, đặt các thể chế chính trị hiện có trên thế giới trước thách thức phải thây đổi. Vì vậy, phát triển bền vững nền kinh tế thị trường trở thành nội dung cơ bản của lý thuyết kinh tế mớiđầu thế kỷ 21.

Trong lý thuyết phát triển bền vững, không thể có khái niệm “phát triển nhanh và bền vững”, bởi vì mức độ phát triển bền vững sẽ quyết định mức độ nhanh hay chậm của phát triển kinh tế. Nếu dùng khái niệm “lỗi hệ thống” như một số nhà nghiên cứu, thì lỗi về kéo dài việc sử dụng lý thuyết kinh tế (đã lỗi thời) là lỗi lớn nhất. Vì vậy, chiến lược kinh tế sắp tới phải bắt đầu từ vận dụng lý thuyết Phát triển bền vững về kinh tế. Từ đó mở ra hướng đổi mới mô hình kinh tế, đổi mới thể chế và công tác tổ chức cán bộ.

2/ xu thế mới trong lĩnh vực khoa học và công nghệ - nền móng vững chắc của mô hình Phát triển bền vững

Đi đôi với lý thuyết phát triển mới thì phải thay đổi mô hình với cơ cấu mới, với thể chế quản lý mới. Điều này phụ thuộc vào nắm vững xu thế mới trong lĩnh vực khao học và công nghệ. Nhìn lại lịch sử, các giai đoạn phát triển kinh tế thị trường với chất lượng ngày càng cao, đều dựa vào các giai đoạn phát triển của khoa học và công nghệ. Khi kinh tế thị trường tiến đến giai đoạn kinh tế tri thức thì sự phát triển kinh tế - xã hội ngày càng dựa vào vận dụng những xu thế mới trong khoa học và công nghệnên tạo ra cấu trúc mô hình kinh tế mới và thể chế tổ chức quản lý mới.

Vậy hiện nay có những xu thế mới nào trong khoa học và công nghệ mà Việt Nam cần nắm bắt để vận dụng vào chiến lược sắp tới

Thứ nhất,cần chuẩn bị một lực lượng trí thức có khả năng nắm bắt và vận dụng các tri thức khoa học mớiđã được tạo ra ở bên ngoài, nhưng không chỉ ở dạng lý thuyết mà chủ yếu là những tri thức nằm trong các hệ thống, các phương tiện và quy trình sáng tạo. Nhiệm vụ của các nhà khoa học là chú ý nhiều hơn việc khai thác các tri thức mớihơn là tập trung nghiên cứu các đề tài như trước đây.

Thứ hai, ở trình độ khoa học và công nghệ đầu thế kỷ 21, việc tăng năng suất làm việc sẽ dựa nhiều hơn vào các khoa học xã hội, khoa học tổ chức,vào các bí quyết và nghệ thuật kinh doanh nhằm đáp ứng nhu cầu sản phẩm và dịch vụ của mỗi cá nhân người tiêu dùng, chứ không phải chỉ sản xuất hàng loạt dựa trên công nghệ sản phẩm có chi phí thấp. Xu hướng này tác động đã làm cho những doanh nghiệp, những nước thực hiện chiến lược bắt chước làm theo để cạnh tranh đều thất bại. Xu hướng mới này đòi hỏi tìm kiếm những tri thức mới, rồi kết hợp với yêu cầu về văn hóa và thị hiếu của người tiêu dùng để đưa ra những sản phẩm và dịch vụ mới đáp ứng đúng những nhu cầu mới mẻ về đa dạng của khách hàng.

3/ Điều kiện quyết định để Việt Nam nắm bắt cơ hội phát triển bền vững theo con đường rút ngắn

Sang thế kỷ 21, chỉ có phát triển bền vữngmới có khả năng theo con đường rút ngắn. Nhưng phát triển bền vững chỉ hình thành khi dựa trên kinh tế tri thức. Vì vậy, điều kiện quyết định để Việt Nam phát triển là tập trung phát triển nền khoa học và công nghệ theo xu thế mới.

Trước hết, Nhà nước cần tạo môi trường thuận lợicho tính chủ động, sáng tạo và hợp tác của trí thức, đồng thời vạch ra một tiến trình xây dựng mớiđội ngũ khoa học và công nghệ, nếu chúng ta không muốn tiếp tục tụt hậu. Về lâu dài, cần có một chính sách thu hút nhân tài trong và ngoài nước vào quá trình phát triển của đất nước.

Thứ hai, Nhà nước cùng Liên hiệp các hội khoa học và kỹ thuật Việt Nam quyết tâm nâng cao một bước chất lượng và hiệu quảhoạt động khoa học và kỹ thuật theo hướng:

- Nắm bắt các xu thế mới của khoa học và công nghệ, của kinh tế thị trường và vận dụng vào thực tiễn.

- Phối hợp gắn kết khoa học công nghệ với khoa học xã hội trong thực hiện các dự án, các chương trình kinh tế, xã hội và môi trường.

- Có cơ chế liên kết giữa các tổ chức khoa học và công nghệ, giáo dục đào tạo với hệ thống doanh nghiệp.

- Mời các chuyên gia giỏi tham gia vào hoạt động tư vấn, phản biện, giám định các dự án. Hội đồng tư vấn, phản biện cũng phải chịu một phàn trách nhiệm nguy cơ về môi trường, nguy cơ trở thành “bãi rác của thế giới”. Đặc biệt coi trọng các dự án đầu tư nước ngoài (FDI) về trình độ công nghệ.

- Ở trung ương cũng như địa phương, nên hình thành sự phối hợp giữa Liên hiệp các hội khoa học và kỹ thuật Việt Nam với Tổng liên đoàn thực hiện các dự án và chương trình.