"Khuyến học" - Những bài học về tinh thần độc lập của người Nhật Bản

Có thể nói Fukuzawa là một trí thức tiêu biểu, không chỉ của Nhật Bản mà là của toàn nhân loại trong tiến trình cách mạng thay Nhà nước phong kiến bằng Nhà nước công dân, chế độ dân chủ. Cũng như Jean Jacques Rousseau-một trong những người đặt nền móng tư tưởng cho nền Cộng hòa Pháp, Fukuzawa ý thức rất rõ về nghĩa vụ và quyền hạn công dân của mình, và trên hết, là thiên chức của một trí thức yêu nước. Để đóng góp vào công cuộc Canh tân, Fukuzawa chủ trương trí thức phải có lập trường độc lập, kể cả đối với chính phủ Minh Trị, trong phản biện các đường lối phát triển đất nước, nâng cao dân trí. Năm 1868, để đào tạo thanh niên, sinh viên-thế hệ gánh vác trọng trách xây dựng Nhật Bản thành một quốc gia văn minh, phát triển, Fukuzawa đã đứng ra thành lập Trường Nghĩa thục Keio (Keio Gijuku)-tiền thân của Trường Đại học Keio danh tiếng ngày nay tại Tokyo. Đầu thế kỷ 20, cụ Phan Bội Châu sang Nhật Bản có đến thăm và tìm hiểu Trường Keio Gijuku, và khi về Việt Nam đã cùng các đồng chí của mình thành lập trường Đông kinh nghĩa thục tại Hà Nội năm 1909, chính là dựa vào hình mẫu của trường này.

Fukuzawa Yukichi

Trong “Khuyến học”, với các chương viết về sự bình đẳng, quyền con người, ý nghĩa của nền học vấn mới, Fukuzawa kịch liệt phê phán lối học khoa cử, kêu gọi xây dựng nền “thực học” dựa trêntinh thần khoa học, phát triển tính sáng tạo, học đi đôi với hành. Nói về trách nhiệm của Chính phủ và công dân trong một Nhà nước pháp quyền, với tuyên ngôn “Trời không tạo ra người đứng trên ngườivà cũng không tạo ra người đứng dưới người”, tác giả đã gây ngạc nhiên, kinh hoàng cho phần đông người dân Nhật Bản bấy giờ, vốn bị trói buộc bởi chế độ đẳng cấp chỉ quen phục tùng, e sợ quan quyềndưới chính thể phong kiến Mạc phủ.

Suốt 17 mục trong cuốn sách khoảng 7,5 vạn từ, Fukuzawa dùng một lối văn giản dị, chân tình như lời tâm sự với người dân bình thường, trình độ dân trí còn thấp kém thời ấy, nhưng là những lời nghĩa khí, đầy tâm huyết của một nhà ái quốc. Đọc “Khuyến học” ta như văng vẳng bên tay lời kêu gọi thức tỉnh canh tân đất nước của hai cụ Phan Bội Châu và Phan Chu Trinh và các nhà trí sỹ yêu nước như Lương Văn Can, Nguyễn Trường Tộ thưở nào. Tuy “Khuyến học” ra đời cách đây đã hơn một thế kỷ song cách đặt vấn đề và tư tưởng duy tân của Fukuzawa thì vẫn còn nguyên ý nghĩa đối với chúng ta trong sự nghiệp Đổi mới và hội nhập của Việt Nam .

“Khuyến học” đã được dịch giả Phạm Hữu Lợi chuyển ngữ trực tiếp từ nguyên bản sang Việt ngữ một cách khá thành công và đ ược Công ty Văn hóa và Truyền thông Nhã Nam cùng Nhà xuất bản Tri thức liên kết xuất bản và phát hành mới đây.Tin rằng bạn đọc sẽ tìm thấy ở đó nhiều điều bổ ích.