Khu dự trữ sinh quyển đất ngập nước ven biển châu thổ sông Hồng

Khu dự trữ sinh quyển châu thổ sông Hồng có tên chính thức là “Khu dự trữ sinh quyển đất ngập mặn ven biển liên tỉnh châu thổ sông Hồng”, thuộc địa bàn 5 huyện Giao Thủy, Nghĩa Hưng (tỉnh Nam Định), Kim Sơn (tỉnh Ninh Bình), Thái Thụy, Tiền Hải (tỉnh Thái Bình) được UNESCO công nhận là Khu dự trữ sinh quyển thế giới vào ngày 2 tháng 12 năm 2004, với diện tích hơn 105 ngàn ha, vùng lõi: 14 ngàn ha, vùng đệm 37 ngàn ha, vùng chuyển tiếp trên 54 ngàn ha. Bao gồm 1 vườn quốc gia, một khu bảo tồn thiên nhiên và nhiều diện tích bãi bồi rộng lớn. Đây là khu vực có ý nghĩa quan trọng với công việc bảo tồn đa dạng sinh học ở Đông Nam Á, đặc biệt là bảo tồn các loài chim hoang dã quý hiếm. Khu dự trữ sinh quyển châu thổ sông Hồng được biết đến như một ga chim quan trọng trong khu vực. Ở đây có khoảng 200 loài chim, trong đó có gần 60 loài chim di cư, hơn 50 loài chim nước. Nhiều loài quý hiếm đã được ghi trong sách đỏ thế giới; cò thìa, mòng bể, rẽ mỏ thìa, cò trắng bắc. Hệ sinh thái rừng ngập mặn là sinh cảnh đặc sắc ở nơi đây, với những cánh rừng ngập mặn rộng hàng ngàn ha, các vùng đầm lầy bãi bồi cửa sông, ven biển. Rừng ngập mặn có vai trò quan trọng trong việc phòng chống thiên tai, gió bão, thích ứng với biến đổi khí hậu, nước dâng và là lá chắn an toàn để bảo vệ hệ thống đê biển, góp phần ổn định cuộc sống cho nhân dân vùng ven biển 3 tỉnh Thái Bình, Ninh Bình, Nam Định. Rừng ngập mặn còn là nơi trú ngụ, sinh sản của các loài thủy hải sản và cung cấp nguồn lợi thủy hải sản phong phú với hơn 500 loài động thực vật thủy sinh và cỏ biển có giá trị kinh tế cao như tôm, cua, cá, vạng, sò, cá tráo, rong câu chỉ vàng.. Ngoài ra, khu dự trữ sinh quyển thế giới Châu thổ sông Hồng còn có tiềm năng rất lớn về du lịch sinh thái, là điểm đến của nhiều đoàn nghiên cứu, tham quan học tập ở trong nước và quốc tế. Nằm trong vùng lõi khu dự trữ sinh quyển châu thổ sông Hồng là vườn Quốc gia Xuân Thủy thuộc địa phận huyện Giao Thủy tỉnh Nam Định. VQG Xuân Thủy tham gia công ước Ram Sa vào năm 1989. Đây là khu Ram Sa đầu tiên của Đông Nam Á, là khu duy nhất của Việt Nam tính đến thời điểm này.

Khu dự trữ sinh quyển Châu thổ sông Hồng có bề dày lịch sử và văn hóa. Đây là nơi phát tích của vương triều Trần cùng với các di tích văn hóa, lịch sử đặc sắc như: đền Trần, chùa Tháp, chùa Cổ Lễ, chùa Keo, đền Phủ Dày… Nơi đây trước kia cũng từng là kinh đô của nước Đại Cồ Việt (968 – 1010) với các công trình kiến trúc còn đó như cố đô Hoa Lư, nhà thờ Phát Diệm, chùa Non Nước… Nơi đây tiêu biểu cho nền văn hóa mở đất với truyền thống canh tác “lúa lấn cói, cói lấn vẹt, vẹt lấn biển”. Các di tích như đền Tiên Cá, cung Long Hưng, đền Đồng Đăng, đền thờ Nguyễn Công Trứ, minh chứng cho điều đó. Nhiều năm tháng qua đi, cộng đồng địa phương tạo nên những làng quê trù phú, sau lũy tre xanh là những làng nghề thủ công truyền thống như đúc đồng, trạm bạc, làm nước mắm, làm cây cảnh, thêu ren dệt chiếu, cùng các công trình kiến trúc độc đáo như chùa chiền, nhà thờ tạo thành những cảnh quan sinh động của vùng quê điển hình ở ven biển miền Bắc. Cộng đồng cư dân nơi đây có các hình thức sinh hoạt văn hóa hết sức phong phú, với trên 16 thể loại hát múa đặc trưng như múa rối nước Nguyên Xá, chèo làng Khuốc, hát ống Long Khê… và nhiều trò chơi dân gian như thi pháo đất, chọi trâu, chọi gà… và các lễ hội lớn như chùa Keo, hội Phủ Dày, chợ Viềng…. Tất cả các hình thức sinh hoạt văn hóa cùng các danh lam thắng cảnh đã và đang trở thành những điểm du lịch hấp dẫn đối với khách trong nước và quốc tế.

Trong những năm qua VQG Xuân Thủy tỉnh Nam Định đã nhận được nhiều sự trợ giúp của các cấp các ngành, các tổ chức trong nước và quốc tế. Nhiều chương trình dự án được triển khai trong khu vực nhằm bảo vệ, bảo tồn nguồn tài nguyên thiên nhiên quý giá mà thiên nhiên ban tặng cho Nam Định nói riêng và 3 tỉnh Thái Bình, Nam Định và Ninh Bình nói chung. Trong đó văn phòng dự án quản lý vùng bờ (ICZM Nam Định). Sở Tài nguyên và Môi trường tỉnh Nam Định đã chủ trì triển khai phối hợp tham gia nhiều dự án, từng bước làm tốt công tác quản lý, bảo vệ, bảo tồn tài nguyên thiên nhiên trong khu vực VQG. Những dự án phải kể đến là: Dự án quản lý tổng hợp vùng bờ do chính phủ Hà Lan tài trợ được triển khai từ 2001 đến 2006. Dự án xây dựng Chiến lược quản lý tổng hợp vùng bờ, trong đó nhiệm vụ bảo vệ, bảo tồn và phục hồi các tài nguyên thiên nhiên là một trong 6 hợp phần của Chiến lược. Cũng trong pha 1 của dự án đã giúp VQG xây dựng được kế hoạch quản lý, bảo vệ và phát triển VQG giai đoạn từ năm 2006 – 2010. Từ năm 2005 đến tháng 12 – 2007, được sự giúp đỡ của Trung tâm Bảo tồn sinh vật biển và phát triển cộng đồng (MCD), nhiều mô hình hoạt động đã được triển khai tại địa bàn xã Giao Xuân là một trong 5 xã vùng đệm của VQG. Các hoạt động tập trung vào phát triển cộng đồng, nâng cao nhận thức, năng lực cho cộng đồng địa phương, quản lý tài nguyên thủy sản bền vững nhằm giúp người dân tạo dựng nghề mới thay thế và thân thiện với môi trường, giảm áp lực với môi trường, giảm áp lực khai thác tài nguyên khu vực bãi bồi. MCD trợ giúp xã Giao Xuân xây dựng mô hình du lịch sinh thái cộng đồng dưới sự điều hành của ban quản lý du lịch sinh thái xã Giao Xuân. Các tuyến du lịch được hình thành, bước đầu thu được kết quả đáng mừng. Giai đoạn tiếp theo, MCD được UBND tỉnh Nam Định chính thức phê duyệt dự án điều chỉnh bổ sung bắt đầu từ tháng 1 – 2008 đến 12 – 2011. Ngoài ra nhiều nguồn kinh phí từ ngân sách của nhà nước đã được đầu tư vào khu vực này như dự án đầu tư cơ sở hạ tầng các xã vùng đệm, nâng cấp đường giao thông liên xã, xây dựng trụ sở UBND. Đầu năm 2010 chúng tôi thực hiện chuyến hành hương về thăm khu dự trữ sinh quyển châu thổ sông Hồng, trong đó có VQG Xuân Thủy. Chuyến đi đầy lý thú, chúng tôi được chứng kiến một vùng quê ven biển, êm đềm đầy thơ mộng. Những cánh rừng ngập mặn mênh mông, ven đê một vài ngư dân đang chuẩn bị vây, cho mùa sò tới. Trên không vài cánh cò mải kiếm ăn bay về tổ muộn, không gian tĩnh mịch, thi thoảng có tiếng chuông nhà thờ vọng lại, chắc đâu đó, ở một nhà thờ, một nhóm cô gái đồng trinh đang cầu đức mẹ. Nơi đây tràn đầy tiềm năng cho mô hình du lịch sinh thái, du khách có thể theo sông Vọp ra cửa Ba Lạt, ghé thăm ngọn hải đăng Tiền Hải, đài quan sát Cồn Ngạn, thăm cồn Xanh. Du khách thăm các cánh rừng, xem đàn chim di chú thân thiện với người trong các đầm nuôi tôm của dân địa phương… Để tiềm năng này được phát huy chúng ta còn tiếp tục nâng cấp đường giao thông tốt hơn, xây dựng nhiều bến, để du khách lên bến xuống thuyền được thuận lợi. Nhà nghỉ cộng đồng cần mở rộng hơn nữa để khi vào mùa có thể đáp ứng hàng trăm khách. Giải quyết được những vấn đề này chắc chắn khu dự trữ sinh quyển châu thổ sông Hồng sẽ mãi là điểm đến của du khách trong và ngoài nước.