Khó kiểm soát và xử lý tình trạng buôn bán động vật hoang dã
Thủ đoạn buôn bán tinh vi, phức tạp
Thượng tá Lê Khả Hồng, Phó Trưởng phòng 2, Cục Cảnh sát môi trường (C36 - Bộ Công An) cho biết, do nhu cầu tiêu thụ ĐVHD và các sản phẩm của chúng ở các thành phố là rất lớn; Việc buôn bán qua biên giới sang Trung Quốc cũng thu lợi nhuận rất cao nên các đối tượng hoạt động trên lĩnh vực này bất chấp pháp luật, chúng dùng mọi thủ đoạn để buôn bán, săn bắt ĐVHD.
Thủ đoạn của bọn buôn bán ĐVHD hết sức tinh vi, tổ chức chặt chẽ, manh động, có vũ khí nóng, khi bị bắt chống trả quyết liệt. Thời điểm hoạt động của các đố tượng này thường là ban đêm, với phương tiện vận chuyển bao gồm cả giao thông công cộng và ôtô tư nhân. Nếu là hàng quý hiếm với số lượng lớn, bọn tội phạm thường sử dụng ôtô đời mới và thuê đối tượng khác lái, chủ hàng không đi cùng, lắp đặt biển số xe giả và thường xuyên thay đổi đặc điểm phương tiện vận chuyển.
Hoạt động buôn bán diễn ra trên diện rộng, rất khó kiểm soát. Theo báo cáo của Cục Cảnh sát môi trường, tội phạm buôn bán ĐVHD trên tất cả các tuyến đường sắt, hàng không, đường biển, đường thủy, đường bộ đều có xu hướng gia tăng. Các đối tượng hình thành đường dây, tổ chức chặt chẽ, triệt để lợi dụng sơ hở trong chính sách xuất nhập khẩu, cơ chế quản lý thông thoáng theo cam kết khi gia nhập WTO của nhà nước để vận chuyển ĐVHD bất hợp pháp với phương thức thủ đoạn ngày càng tinh vi.
Ở phía Nam nước ta, các tỉnh giáp ranh với Campuchia như An Giang, Tây Ninh, Hà Tiên là các nơi tập kết nguồn hàng và các sản phẩm như rắn hổ mang chúa, cạp nong, rắn hổ mang trâu. Còn tại các tỉnh miền Trung như Thanh Hoá, Nghệ An, Hà Tĩnh là nơi trung chuyển các loại động vật quý hiếm từ Lào sàng Vệt Nam như hổ, xương hổ, tê tê, lợn rừng, nhím, sừng tê giác. . . bằng đường bộ, đường sắt ra Hà Nội.
Ngoài ra, phải kể đến các loài động vật như rắn, tê tê, kỳ đà, rùa núi vàng được các đối tượng buôn bán, vận chuyển bằng đường bộ đi Quảng Ninh từ đó xuất sang Trung Quốc. Tuyến từ các cửa khẩu về các thành phố, trung tâm thị xã tiêu thụ (cửa khẩu Cầu Treo, Lao Bảo đi các tỉnh Hà Nội, Hải Phòng, Quảng Ninh....).
Hiện nay, các cơ quan chức năng đã xác định cơ bản được tuyến chính về đường dây buôn bán ĐVHD chủ yếu là nguồn hàng từ cửa khẩu Cầu Treo (Hà Tĩnh), Lao Bảo (Quảng Trị). Nguồn hàng thường là hổ đông lạnh, mèo rừng, sản phẩm gấu, voi, tê giác, tê tê rắn... được đưa đến các điểm trung chuyển như Vinh (Nghệ An), Ninh Bình. . . sau đó tiếp tục phân loại đi tiêu thụ tại một số tỉnh phía Bắc (hoặc bán sang Trung Quốc qua cửa khẩu Móng Cái, Quảng Ninh).
Các hình thức vận chuyển cũng khá tinh vi. Với hổ đông lạnh, chúng thường đóng thùng bảo ôn, chở bằng xe bán tải. Tinh vi hơn, để qua mặt cơ quan chức năng, khi vận chuyển gấu, những kẻ buôn bán bất hợp pháp thường bắn thuốc mê nặng, cho gấu ngồi vào ghế xe 4 chỗ rồi mặc áo ra ngoài, đội mũ, ngụy trang như người ngồi và có hai người áp tải ngồi hai bên. Với loài khỉ, khi vận chuyển chúng thường đóng cũi, che chắn cẩn thận, cho lên tàu, lên xe sau khi đã hợp đồng chặt chẽ với nhà tàu, nhà xe. Khi vận chuyển rắn hổ mang chúa, các đối tượng thường đựng trong cặp số có dùi lỗ thông hơi. Mặc giả danh là một cán bộ đi công lác khiến công tác kiểm tra, phát hiện rất khó khăn.
Khó kiểm soát và xử lý
Theo Cục cảnh sát môi trường, hiện công tác phòng chống tội phạm này gặp rất nhiều khó khăn do các địa bàn trọng điểm buôn bán, vận chuyển ĐVQH có diện tích rừng rộng lớn, địa hình, địa thế phức tạp, đường sá giao thông đi lại khó khăn. Một số tỉnh có đường biên giới dài. Các đối tượng lợi dụng điều kiện tự nhiên đó vào rừng săn, bẫy buôn bán với nhiều thủ đoạn hoạt động tinh vi. Có trường hợp đối tượng vào rừng săn, bẫy nhiều ngày, chế biến sản phẩm ngay tại rừng sâu, sau đó mới đưa ra tiêu thụ.
Ngoài ra, những bất cập trong cơ chế và công tác quản lý cùng nhiều hạn chế khác cũng góp phần làm cho cuộc chiến chống buôn bán ĐVHD càng thêm khó khăn. Theo Thượng tá Hồng, hiện nay hành lang pháp lý về quản lý cũng như xử lý vi phạm về bảo vệ ĐVHD chưa đồng bộ, thống nhất. Ví dụ như Điều 190 Bộ luật Hình sự quy định về việc cấm các hành vi buôn bán, vận chuyển, săn bắn, giết mổ trái phép ĐVHD quý hiếm hoặc sản phẩm của chúng nhưng lại không quy định về hành vi "tàng trữ…" Trong khi đó, luật lại ban hành một loạt các văn bản cho phép gây nuôi các loại ĐVHD quý hiếm nhưng chế tài quản lý kinh doanh thương mại các loại ĐVHD quý hiếm, gây nuôi lại không cụ thể, rõ ràng, do đó tạo sơ hở các đối tượng lợi dụng để hợp pháp hóa nguồn gốc các loại ĐVHD được mua gom trái phép để kinh doanh, buôn bán.
Năng lực thực thi và cơ chế phối hợp giữa các cơ quan được giao nhiệm vụ quản lý còn nhiều hạn chế cũng làm cho tình trạng khai thác, buôn bán động vật hoang dã khó kiểm soát. Theo PGS.TS Nguyễn Đăng Vang, Phó Chủ nhiệm ủy ban Khoa học, Công nghệ và Môi trường Quốc hội, một số bất cập về năng lực thực thi pháp luật, về cơ chế phối hợp giữa các cơ quan được giao nhiệm vụ quản lý như hải quan, quản lý thị trường, cảnh sát bộ đội biên phòng và chính quyền địa phương vẫn chưa hiệu quả, do vậy tình trạng buôn bán, vận chuyển động vật thực vật hoang dã qua biên giới vẫn khó kiểm soát và chưa đạt được hiệu quả cao...
Bên cạnh đó, hình thức xử phạt vi phạm hành chính quá nhẹ cũng như khung hình sự đối với các hành vi vi phạm quy định bảo vệ ĐVHD quý hiếm còn ở mức thấp cũng được cho là chưa đủ sức răn đe, khiến cho tình trạng buôn bán bất hợp pháp ĐVHD ngày càng nóng bỏng hơn. Ông Nguyễn Thế Đồng, Phó Tổng cục trưởng Tổng cục Môi trường cho biết, mức độ vi phạm ngày càng tinh vi, khó lường bởi hành lang pháp lý xem ra chưa đủ sức răn đe.
