Khai thác nước ngầm ở Hà Nội – Báo động về tình trạng ô nhiễm và sụt lún mặt đất

Suy kiệt và ô nhiễm

Theo số liệu thu nhập từ 91 công trình quan trắc động thái nước dưới đất do Sở Tài nguyên và Môi trường và Nhà đất (TN-MT&ND) thành phố tiến hành cho thấy, tình trạng cạn kiệt nguồn nướ ngầm trên địa bàn thành phố đã lên tới mức báo động. Mực nước trung bình ghi được tại giếng quan trắc P41 (Hạ Đình, Thanh Xuân) là -33,65 m (thấp hơn so với năm 2002 là -0,73m); tại giêngs quan trắc Q63 khu vực nhà máy nước Mai Dịch là -24,78m (thấp hơn so với năm 2002 là -0,11m). Ở một số điểm tại các phường Vĩnh Tuy, Giáp Bát... nhiều hộ phải khoan tới độ sâu trên 40m mới thấy mạch nước ngầm. Diện tích của phễ hạ thấp mực nước ngầm, do tình trạng khai thác tràn lan cũng đang ngày càng mở rộng. Cụ thể, với cốt cao < -8m, đầu năm 2004 diện tích phễu hạ thấp mức nước đo được là 115,6 km2 (rộng hơn gần 10km2 so với thời điểm tháng 9 – 2003). Lý giải nguyên nhân gây ra tình trạng này, Sở TN-MT&ND cho biết, nguồn nước sinh hoạt của người dân thành phố hiện chủ yếu lấy từ nguồn nước dưới đất. Trong khi đó, tốc độ bê tông hóa bề măt ở Hà Nội lại rất cao khiến nước mưa khó thấm xuống đất nên bổ sung không đủ cho nguồn nước ngầm. Hiện nay, tổng mức khai thác của toàn thành phố khoảng 700.000 m3/ngày đêm. Dự báo, tới năm 2020, mức khai thác sẽ tăng gấp đôi, lên tới mức 1,4 triệu m3/ngày đêm. Theo thống kê chưa đầy đủ, trên địa bàn thành phố hiện có hơn 170.000 giếng khai thác nước ngầm chủ yếu tập trung ở khu vực phía Nam thành phố. Trong đó, tổng số giếng tư nhân (thuộc các gia đình) lên tới tren 100.000 chiếc. Nhưng điều đáng nói ở đây là hoạt động khoan và khai thác giếng khoan bất hợp lý đang diễn ra ở nhiều nơi. Nước bẩn theo các mũi khoan “chui” xuống đất cũng đã gây thêm ô nhiễm cho nguồn nước ngầm. Tình trạng khoan giếng rồi bỏ hoang, không sử dụng diễn ra ở khắp mọi nơi, nhưng lại không được trám lấp đúng cách càng gây ô nhiễm nghiêm trọng cho nguồn nước bởi các chất độc hại như Amoni, thạch tín, nước rác, nước thải... sẽ theo các giếng này xâm nhập vào lòng đất. Tại các khu vực phía Nam thành phố, tầng chứa nước Haloxen bắt đầu nhiễm amoni, vi sinh vật và các vi nguyên tố khác. Ở cả 2 tầng chứa nước mà thành phố đang khai thác, hàm lượng sắt, mangan, các hợp chất nito đều vượt qua giới hạn cho phép. Đặc biệt ở tầng thứ nhất các chất bẩn đã bắt đầu xuất hiện do nước thải, chất thải và phân bón xâm nhập. Phần lớn các hộ dân sử dụng nước ngầm phải trang bị hệ thống lọc mới có thể sử dụng trong sinh hoạt, bởi nước đục, mùi rất tanh.

Sụt lún bề mặt đất nghiêm trọng

Theo Viện Khoa học công nghệ và Kinh tế xây dựng Hà Nội, kết quả quan trắc tại 10 trạm đo lún bề mặt đất thay đổi mực nước ngầm cho thấy, bề mặt đất thành phố hàng năm có sụt lún nhưng không đồng đều. Hiện tượng này đã tạo nên trên bề mặt những phễu lún phân bố rải rác ở nội thành và các vùng ven. Trong đó, khu vực Thành Công có tốc độ lún lớn nhất (trên 41 m/năm). Nhiều tòa nhà tại khu này đã, đang và sẽ bị lún, nứt khá nghiêm trọng, gây ảnh hưởng nặng nề tới đời sống người dân trong khu vực. Bên cạnh đó là các khu vực có nhà máy nước lớn như Mai Dịch, Pháp Vân, Lương Yên, Tương Mai, Hạ Đình... cũng bị lún trong nhiều năm dài.

Cũng theo Viện Khoa học công nghệ và Kinh tế xây dựng Hà Nội, mực nước ngầm bị hạ thấp là một trong các nguyên nhân chính gây nên biến dạng lún bề mặt đất trên địa bàn thành phố. Việc đào tạo và đóng cọc móng các tòa nhà cao tầng diễn ra khá phổ biến khiến sự vận động của nước dưới đất bị cản trở, không lưu thông được bình thường cũng dẫn tới sự sụt lún cục bộ. Theo khảo sát của Sở TN-MT&ND tại một số khu chung cư cũ, nhiều tòa nhà đã bị biến dạng do lún nền, lún móng. Điển hình là các khu tập thể Giảng Võ, Ngọc Khánh, Thành Công với khoảng 30% số tòa nhà bị lún. Trong đó, có khoảng 206 nhà lắp ghép tấm lớn trong tổng số hơn 400 nhà chung cư đang ở trong tình trạng rất đáng lo ngại. Tại một số khu tập thể lớn như Thành Công, Thanh Xuân, mức độ ăn mòn thép liên kết mối nối tại vị trí tường ngoài ẩm ướt là 22,5%, vị trí bê tông mối nối bị phá vỡ lớp rỉ thép dầy tới 3 – 3,5 mm (rút tiết diện thép liên kết từ 6mm xuống còn 3,2 mm). Các chung cư cũ được xây dựng trên nền đất yếu, phân bố phức tạp, có nhiều lớp bùn ở bên dưới, có chỗ lún dày tới độ sâu 37m. Thế nhưng, các chung cư này đều thiết kế móng nông (đáy móng sâu chỉ 1,5 đến 2,5m so với mặt đất) và kết cấu thân nhà chủ yếu dùng kết cấu xây gạch hoặc lắp ghép bằng tấm lớn.

Để giảm tải cho nguồn nước ngầm, Hà Nội đang gấp rút triển khai xây dựng các nhà máy nước lớn khai thác nước mặt để phục vụ người dân như: Nhà máy nước mặt sông Đà, Nhà máy nước mặt sông Hồng. Tuy nhiên, theo báo cáo của một số chuyên gia, Hà Nội không khảo sát kỹ lại hệ thống mạng lưới đường ống khu vực Tây Nam thành phố, sẽ có nguy cơ không nhỏ khi tiếp nhận nước từ Nhà máy nước mặt sông Đà. Bởi với một khối lượng nước lớn, khả năng bục, rò rỉ rất dễ xảy ra do đường ống cũ hầu hết đã quá cũ nát, không đủ sức tiếp nhận sức ép lớn. Như vậy, áp lực khai thác nguồn nước ngầm vẫn rất lớn trong những năm tới và vấn đề giảm thiểu ô nhiễm, chống suy kiệt nguồn nước ngầm của Hà Nội vẫn là bài toán chưa có lời giải.