Khắc phục ùn tắc, mở đường thuận tiến cho văn hoá giao thông

TNGT và UTGT đều có cùng nguyên nhân sâu xa là thiếu hụt VHGT hoặc có VHGT ở mức độ còn thấp. Chúng tôi cho rằng hiện nay nạn UTGT ở các đô thị lớn đang gia tăng có chiều hướng xấu và là nguyên nhân cơ bản làm giảm sút VHGT, kéo lùi văn hóa đô thị, giảm hẳn nếp sống văn minh đi lại. Bởi vậy, cần sớm khắc phục UTGT đô thị, mở đường cho VHGT thuận tiến cùng văn minh đô thị.

Theo thống kê, ở Hà Nội thường có khoảng 70 đến 90 điểm UTGT hàng ngày còn ở TP. Hồ Chí Minh có chừng 80 đến trên 100 điểm ùn tắc. Nhằm khắc phục UTGT, T.Ư Đoàn TNCS Hồ Chí Minh đã hy vọng hàng năm huy động gần 10 vạn thanh niên làm "sứ giả VHGT" kể từ ngày 19/9/2009 đến hết tháng 9/2012 trong cuộc vận động "Thanh niên với VHGT" để tuyên truyền cho an toàn giao thông, làm giảm TNGT. Thực tế cho thấy nạn UTGT ở đô thị lớn là nỗi ám ảnh, nỗi lo thường trực của người tham gia giao thông ở đây.

Theo số liệu thống kê, ở Hà Nội trước năm 2000 có khoảng 40 điểm UTGT. Đến năm 2005 đã có 70 điểm và năm 2009 đã tăng tới 125 điểm UTGT. Các vụ UTGT thường kéo dài từ 30 phút đến vài giờ. Cả nước thường có trên 100 vụ UTGT kéo dài trên 1 giờ (xét trong 6 tháng đầu 2009). Nỗi lo UTGT xảy ra gây tâm lý chen lấn, luồn lách để tự lo thoát khỏi cảnh ùn tắc. Xe máy đi lấn làn ô tô, ôtô lấn chiếm làn xe máy. Nên xảy ra tình trạng ôtô đỗ dàn hàng ngang choán hết lòng đường vô hình chung tạo ra nút khoá đường, cản trợ xe máy, gây ùn tắc.

Bản chất giao thông ở đô thị là giao thông hỗn hợp các chủng loại phương tiện có tốc độ lưu thông khác nhau nên dễ xảy ra tình trạng lấn làn đường của nhau trên cùng một tuyến đi. Từ đó, gây ra lộn xộn dòng xe 2 bánh và 4 bánh và ùn tắc dòng xe tại các nút giao thông. Kinh nghiệm cho thấy việc tổ chức tách biệt 2 dòng xe này thì tránh được UTGT (Ví dụ ở đoạn đường qua cầu Thăng Long (tầng trên) chỉ dành cho ôtô kể từ 25/12/2009 đến nay). Khi các ngã giao ở đô thị hầu hết có lưu thông trên bình diện (nút giao bằng) thì sự lộn xộn giữa các dòng xe dễ xảy ra gây UTGT. Chúng tôi nhận thấy tuyến đường nào có lượng xe buýt (nhất là xe cỡ lớn) đông đảo thì tuyến đó có nhiều nguy cơ UTGT hơn tuyến khác.

Trước các nguy cơ UTGT này, chúng tôi đề xuất việc thu phí phạt thích đáng và nghiêm khắc đối với xe máy cố tình đi lấn làn ô tô đồng thời phạt đủ sức răn đe đối với ôtô cố tình đi ép và lấn sang làn xe máy. Bên cạnh đố, tại ngã giao, cần tô thật rõ vạch kẻ quy định dừng xe, vạch rằn ngang dành riêng cho người đi bộ cần sang đường khi các vạch này xuống cấp, mờ nhạt. Để góp phần thực hiện tốt việc thu phí phạt ôtô, xe máy đi lấn làn, nên có kẻ vạch sơn ranh giới trong phạm vi dài khoảng 50m đến 100m để phân làn đường trước khi các xe đến tiếp cận ngã giao.

Kinh phí thu phạt lấn làn này dành để bổ sung vào việc bảo trì sơn vạch phân làn rõ cho xe ôtô và xe máy. Ở các nước tiên tiến, còn tổ chức vạch sơn kẻ các màu tuỳ theo tốc độ cao thấp khác nhau thuận cho các loại ô tô lưu thông. Ở nước ta, khi VHGT còn ở mức thấp chỉ nên tập trung vào việc phân làn rõ hơn cho xe cơ giới 4 bánh và 2 bánh tránh đi lấn làn của nhau. Hơn nữa, lòng đường hiện còn chật hẹp không nên cầu toàn phân làn kỹ cho cả xe thô sơ và xe đạp, gia tăng kinh phí, tốn kém hơn.

Nếu việc chống lấn làn xe ở lân cận các ngã giao được thi hành triệt để (trước mắt ở các ngã giao hay có UTGT) thì sẽ góp phần phòng chống sự khoá nút và xe 2 bánh đi trật tự hơn. Nhằm phòng ngừa nguy cơ UTGT vào giờ cao điểm (khoảng 1,5 giờ trước và sau giờ hành chính, giờ vào ca và tan ca), gian biểu về hành trình của các tuyến xe buýt cũng cần có sự điều chỉnh thích hợp khi ra vào nội thành. Tuy nhiên sự linh hoạt điều chỉnh lượng xe này còn tuỳ thuộc vào từng tuyến cụ thể theo các giờ nhất định để góp phần hạn chế UTGT. Nếu phải qua các nút giao dễ có ùn tắc bất thường (do xe buýt có nhược điểm kích cỡ cồng kềnh lại không có làn đường dành riêng) thì nên dùng loại xe buýt nhỏ hơn thay thế vào lúc cao điểm.

Để khắc phục nạn UTGT thường xảy ra do ôtô chen lấn làn xe máy, xe máy lấn chiếm làn ôtô một cách lộn xộn thường xảy ra khi sắp tới ngã giao, Ban quản lý GT đô thị đã có những giải pháp linh hoạt, tình thế như cải biến ngã 4 thành ngã 3 bằng dải phân cách, buộc phương tiện rẽ trái phải chấp nhận đi vòng 1 đoạn, cải biến ngã 5, ngã 6 thành ngã giao ít có giao cắt hơn… Theo quan sát và nghiên cứu của chúng tôi, giải pháp "tình huống cụ thể" này có nơi thích hợp tạm thời, có nơi còn khiên cưỡng áp dụng máy móc để rồi thấy không thích hợp và dỡ bỏ. Có người dân cho rằng đấy là "đổi mới sáng tạo", có ý kiến lại cho rằng còn bày ra sự nhiêu khê, vòng vo. Dù sao, chúng tôi cũng thấy sự quan tâm, mạnh dạn đổi mới đầy quyết tâm của Ban quản lý GT đô thị trước vấn đề UTGT. Thực tế, các giải pháp này cũng thể hiện tính tích cực đảm bảo GT thông suốt, liên tục qua các ngã giao để giảm UTGT đô thị.

Kinh nghiệm cho thấy việc xây dựng cầu vượt ở ngã giao lớn là đúng hướng để khắc phục UTGT. Chẳng hạn nút giao Vọng có cầu vượt theo tuyến chính Bắc - Nam , nút giao thông Ngã Tư Sở có cầu vượt theo tuyến chính Đông - Tây. Nút giao Cầu Giấy xây đảo điều tiết GT ở giữa ngã giao rộng. Đó là các giải pháp bền vững phù hợp để khắc phục UTGT cục bộ. Nhưng do cấu trúc đường sá đô thị Hà Nội vốn chật hẹp, diện tích đất dành cho GT chỉ chiếm từ 3-5% (còn ở TP Hồ Chí Minh khoảng trên 5%), việc xây dựng cầu vượt tỏ ra bị hạn chế đây đó. Trong khi đó ở đô thị các nước, quỹ đất dành cho GT từ 20-25%. Riêng ở thủ đô Tripôli (Li Bi - Châu Phi) số ngã giao có cầu vượt lên tới trên 70%.

Trong hoàn cảnh Hà Nội, chủ yếu là giao cắt đồng mức thì chúng tôi cho rằng việc phân làn, phân luồng vẫn là giải pháp cấp thiết và quan trọng để khắc phục UTGT. Thực tế cho thấy ở những ngã giao của đường phố lưu thông 2 chiều ngược nhau, việc xây các con lươn, con trạch ngăn 2 chiều tách biệt ở lân cận ngã giao là đúng đắn, có tác dụng phòng ngừa UTGT và TNGt tốt. Tuy nhiên, độ dài cần có sự điều chỉnh cụ thể (hoặc bổ sung hoặc giảm bớt) theo từng thời kỳ. Do đã xây hoặc xếp đặt vi rào phân cách, nếu ngã giao quá hạn hẹp thì khó thực hiện chấp hành tuân thủ vạch phân làn xe 4 bánh và 2 bánh khi tổng lượng thông xe thực tế đông đúc, vượt quá khả năng cho phép của ngưỡng (mặt cắt lưu thông) của ngã giao. Lúc này, chúng tôi cho rằng phải kịp thời điều chỉnh tăng lượng xe bằng thời gian theo đèn đỏ. Việc bù trừ thực hiện căn cứ tổng lượng thời gian cho phép của hướng đường khác có ít xe hơn vào ngã giao. Kinh nghiệm tốt này đã áp dụng cho ngã giao Chợ Mơ (giao đường Bạch Mai - Trương Định - Minh Khai - Đại La) nên ở đây ít có UTGT.

Bên cạnh đó, tại các ngã giao có tuyến đường rộng rãi đi qua, nên bố trí lắp một bộ phận báo hiệu (gõ kêu như 1 tiếng cồng) để nhắc nhở bắt đầu có đèn xanh và kết thúc đèn đỏ. Việc này có tác dụng ngăn ngừa kẻ vượt đèn đỏ và hối thúc nhiều kẻ điều khiển cơ giới chậm chạp phản ứng với lệnh khởi động của đèn xanh. Hơn nữa, nước ta có nắng nhiều, việc quan sát phân biệt màu đèn xanh, đèn đỏ vào ban ngày gặp nhiều khó khăn thì việc bổ sung báo hiện thêm tiếng cồng nhắc nhở ít ra cũng có hữu ích tác dụng khi phối hợp tốt cùng đèn mầu.

Đề phòng tránh nguy cơ UTGT cho quốc lộ, chúng tôi cho rằng trước tiên phải có giải pháp quyết liệt nhằm thực hiện lập lại trật tự, chống lấn chiếm đảm bảo tôn trọng các chỉ giới của hành lang an toàn đường bộ. Việc xây dựng đường gom an toàn dọc theo quốc lộ (đi qua những nơi tập trung các khu công nghiệp, khu chế xuất, khu dịch vụ, chế biến, đô thị mới, nơi mật độ dân cư hai bên đường đông đúc) là bắt buộc để giảm thiểu các điểm giao cắt ngang mở ra tuỳ tiện đồng mức với quốc lộ.

UTGT đang là nguy cơ trước mắt của đô thị lớn, và là nỗi ám ảnh thường trực của người tham gia GT. UTGT thường xuyên gây nên sự phản cảm cho người điều khiển phương tiện, gây tâm lý lo lắng khi bước lên xe, làm mất đi tính nhường nhịn nên ai cũng cố chen lên để đi trước. Đó là hệ quả biểu hiện xuống cấp trong hành vi ứng xử công cộng. Vì vậy, bên cạnh một số biện pháp đã nêu trên, muốn khắc phục UTGT mở đường thuận tiện cho VHGT, chúng tôi đề xuất khẩu hiệu đề ra cần thực hiện là "phấn đấu xây dựng cộng đồng ứng xử an toàn và thân thiện, có văn hoá chấp hành luật lệ giao thông". Khi có khẩu hiệu đề ra này thì việc đào bới đường sá tuỳ tiện để làm cống thoát, cấp nước, đặt điện ngầm… cục bộ một số nơi hoặc nếu có ổ gà, ổ trâu, mất nắp đan cống… phát sinh hoặc TNGT bất thường xảy ra thì cộng đồng dân cư cũng dễ thông cảm với chính quyền đô thị nếu không để xảy ra UTGT. Theo đó, VHGT tự phát triển phổ cập và nâng cao dần để tạo ra văn minh đô thị.