Họ Mạc ở Nghệ An
“ Tứ bách niên tiền chung phục thuỷ
Thập tam thế hậu di nhi đồng”
Tạm dịch:
“ Bốn trăm năm trước cuối cùng trở lại như ban đầu
Mười ba đời sau khác biệt mà vẫn cùng chung”.
Kỳ diệu thay, ngày nay con cháu họ Mạc tuy mỗi người mang một họ khác nhau nhưng đã tập hợp nhau lại, họ đều ý thức được rằng mình đều là hậu duệ của Mạc Thái Tổ, cùng giúp đỡ nhau trong cuộc sống. Theo ban liên lạc họ Mạc thì đến ngày 30 - 4 - 2000 đã biết được 419 chi họ Mạc và chi họ gốc Mạc với 50 họ khác nhau ở 26 tỉnh, thành phố như: Bắc Giang, Bắc Ninh, Cao Bằng, Hà Nội, Hải Dương, Hải Phòng, Hà Tây, Vĩnh Phúc, Thanh Hoá, Nghệ An, Hà Tĩnh, Quảng Bình… trong đó tỉnh Nghệ An là đông nhất.
Vài nét về họ Mạc ở Nghệ An
Nghệ An là một tỉnh có vị trí chiến lược quan trọng trong lịch sử từng được coi là “phên dậu của quốc gia”. Các triều đại phong kiến xưa luôn luôn ý thức được: “Hoan Diễn do tồn thập vạn quân”. Vì vậy, sau khi lên ngôi Thái Tông, Mạc Đăng Doanh đã sai Mạc Đăng Lượng vào trấn thủ ở đây. Nghệ An cũng là vùng đất được con cháu họ Mạc lựa chọn làm quê hương thứ hai của mình. Theo số liệu của ban liên lạc hiện có 185 chi họ Mạc và gốc Mạc sống hầu hết ở các huyện trong tỉnh với các phái hệ chính sau:
Một là, phái hệ của Phó Quốc Vương Mạc Đăng Lượng hiện nay có 8 chi hầu hết đều đổi sang họ Hoàng sống chủ yếu ở huyện Đô Lương.
Hai là, Phái hệ của Thế tử Mạc Mậu Giang với 14 chi họ sống ở các huyện Yên Thành, Thanh Chương, Đô Lương, Quỳng Lưu…
Ba là, Phái hệ của Thế tử Mạc Đăng Bình với 38 chi họ chủ yếu đổi sang họ Thái.
Bốn là, Phái hệ hậu duệ của Mạc Kính Vũ với 6 chi họ chủ yếu đổi sang họ Phạm.
Năm là,phái hệ hậu duệ của Mạc Đăng Khuê di cư từ Nông Cống - Thanh Hoá vào.
Ngoài ra còn có 119 chi họ thuộc các phái hệ khác nhau phân bố trên toàn bộ các huyện của tỉnh Nghệ An.
Một số nguyên nhân khiến con cháu họ Mạc chọn Nghệ An
Nghệ An đã được con cháu họ Mạc lựa chọn để làm nơi “mai danh ẩn tích” với 185 chi họ Mạc và gốc Mạc Nghệ An, là nơi có các chi họ Mạc và gốc Mạc nhiều nhất cả nước. Vậy nguyên nhân nào khiến cho con cháu họ Mạc lựa chọn vùng đất xứ Nghệ này? Theo chúng tôi có mấy nguyên sau:
Một là, ở Nghệ An họ Mạc đã có cơ sở từ trước. Sau khi vâng lệnh Thái Tông Mạc Đăng Doanh vào trấn thủ Nghệ An, Mạc Đăng Lượng đã đem theo tướng tá thuộc hạ trên một vạn người vào đóng đại bản doanh ở vùng Đô Đặng huyện Nam Đường. Bởi vậy sau khi vận dòng họ suy vi ông liền thay tên đổi họ, ẩn dật chiêu dân lập ấp. Bởi vậy sau này Mạc Mậu Giang, Mạc Đăng Bình… cũng lánh lạn về đây, thậm chí sau này hậu duệ của Mạc Kính Vũ cũng chạy vào lánh nạn ở đây.
Hai làxứ Nghệ là một nơi dân cư thưa thớt, trong lịch sử phát triển nơi đây cũng là nơi lưu đày của một số người phạm tội với triều đình. Bởi vậy cư dân ở đây cũng từng nổi tiếng là “bất trị”. Hơn nữa xứ Nghệ không phải là xứ Thanh, không phải là cái nơi của chính quyền Lê - Trịnh nên cũng khá an toàn cho con cháu họ Mạc lẩn tránh. Bởi vậy không phải ngẫu nhiên mà Mạc Mậu Giang, hậu duệ của Mạc Đăng Khuê đã từng ở xứ Thanh rồi phải chuyển vào đây.
Ba là, trong cuộc chiến tranh Trịnh - Nguyễn, Nghệ An là chiến trường ác liệt. Trong gần nửa thế kỷ, hai bên Trịnh - Nguyễn đã đánh nhau 7 lần. Bởi vậy cư dân ở đây thường không ổn định, họ thường xuyên phải chạy loạn. Đây cũng là một nguyên nhân khiến cho họ Mạc lựa chọn xứ Nghệ là nơi ẩn náu của mình.
Bốn là, phải kể đến sự đùm bọc che chở của người dân xứ Nghệ. Chính Mạc Đăng Lương, Mạc Mậu Giang, Mạc Đăng Bình từng giúp đỡ nhân dân trong vùng trong việc chọn đất đào giếng, họp chợ, xây nhà… nên người dân trong vùng mang ơn họ, bởi thế người dân ở đây đã đùm bọc che chở họ Mạc. Nếu không có sự đùm bọc che chở của người dân nơi đây thì con cháu họ Mạc có thể “An cư lạc nghiệp” được?
Đóng góp của con cháu họ Mạc với vùng đất xứ Nghệ
Kể từ khi mai danh ẩn tích chạy vào xứ Nghệ, con cháu họ Mạc đã có nhiều đóng góp cho vùng đất này. Theo chúng tôi đóng góp của con cháu họ Mạc được thể hiện ở một số đoạn sau:
Một là, con cháu họ Mạc có công chiêu dân lập làng. Xứ Nghệ ở thế kỷ XVI dân cư còn khá thưa, bởi vậy sau khi gặp vận suy di, Mạc Đăng Lượng đổi tên là Hoàng Đăng Quang và Lê Đăng Hiền ẩn dật chiêu dân lập ấp dạy học và làm thuốc. Ông đã có công chiêu dân lập ấp được 137 hộ ở tổng Đặng Sơn (bao gồm 3 xã Bắc Sơn, Nam Sơn, Đặng Sơn ngày nay), do vậy khi mất được nhân dân tôn thờ làm Thành Hoàng. Sau này ông được phong làm Thượng Thượng Thượng đẳng thần. Còn phải kể đến ông Hoàng Văn Chỉnh thi đậu cử nhân, không ra làm quan mà đi khai phá đất hoang chiêu dân lập ấp. Đó là cụ Bùi Gia Hiến, người đầu tiên khai phá vùng Thổ Sơn Yên Đình. Cụ Doãn Nguyên có công chiêu dân lập ấp gây dựng làng xã nên được phong là Thượng Thượng Thượng đẳng thần.
Hai là, con cháu họ Mạc cũng góp phần làm giàu thêm truyền thống hiếu học của xứ Nghệ. Những người chạy trốn vào xứ Nghệ đều là thân vương có học vấn uyên bác, họ mang cả văn hoá vào đây. Chúng ta phải kể đến Mạc Mậu Giang một người rất giỏi về địa lý và am hiểu thiên văn. Học trò của cụ rất đông, có nhiều người thành đạt như quan Tả hộ họ Trần ở Giai Lạc, Tể tướng họ Lê ở Tràng Sơn, Thượng thư họ Hồ ở Quỳnh Lưu… Tương truyền một hôm, nhà vua ngự giá ở ngoài thấy giữa đất bằng lỗ kiến nổi lên cồng đất hình con voi, vua hỏi các quan đó là điềm gì? Một vị Trung thắng quan tâu rằng đó là điềm hạn hán nếu trong gò đất có đá trắng tựa ngà voi. Đào lên thì đúng như vậy và sau đó là đại hạn. Vị quan đó còn tâu rằng là do thầy học Ngũ Phương truyền cho mà biết. Nhà vua bèn mời Ngũ Phương vào triều và định trao quan tước nhưng ông lấy cớ già yếu không nhận, vua bèn ban thưởng 100 quan tiền và một bức kim bài khắc 8 chữ: “Vi quốc truyền đạo, sử biểu tư văn” (nghĩa là vì quốc dân truyền đạo học xứng đáng là bậc thầy trong làng văn). Trong chế độ khoa cử Hán học con cháu họ Mạc có nhiều người đỗ đạt cao như Phạm Chất mất năm 30 tuổi đậu Hoàng Giáp khoa Nhâm Thìn niên hiệu Khánh Đức (1652). Nguyễn Phương Danh thi Hội đậu tam giáp đồng tiến sĩ thụ chức tri phủ Ngọc Sơn (Thanh Hoá), Phạm Đăng Diên đậu tiến sĩ năm Vĩnh Tộ thứ nhất (1619) làm quan đến thượng thư, Thái Doãn Nguyên đậu tiến sĩ… Ngày nay con cháu họ Mạc cũng phát huy được truyền thống hiếu học của dòng họ. Chúng ta từng biết đến giáo sư Phạm Thiều, một trong những giáo sư đầu tiên của Việt Nam dân chủ cộng hoà; GS TSKH Phan Đăng Nhật, GSTS Phan Sĩ AN, GSTS Hoàng Xuân Lượng… Nhiều dòng họ có nhiều người có trình độ trên đại học như họ Hoàng ở Đông Sơn - Đô Lương có tới 20 giáo sư, phó giáo sư, tiến sĩ và 1 thạc sĩ, họp Phan Đăng ở Hoa Thành - Yên Thành có tới 2 giáo sư, 5 tiến sĩ và 7 thạc sĩ, họ Tô ở Quỳnh Nghĩa - Quỳnh Lưu có tới 5 tiến sĩ và 10 thạc sĩ…
Ba là, con cháu họ Mạc cũng góp phần làm giàu thêm truyền thống yêu nước của xứ Nghệ. Xứ Nghệ là một vùng đất đã sớm sản sinh cho dân tộc ta nhiều người con ưu tú như Phan Bội Châu, Hồ Chí Minh… Vào xứ Nghệ mang theo truyền thống tốt đẹp của dòng họ, tiếp thu tinh hoa của vùng đất này, con cháu họ Mạc đã góp phần làm rạng danh cho xứ Nghệ. Chỉ tính đến riêng trong sự nghiệp giải phóng dân tộc nhiều người con của họ Mạc đã ra đi theo tiếng gọi của dân tộc. Đó là một Phạm Hồng Thái người đã gây ra tiếng bom Sa Diện làm thức tỉnh bao thế hệ trẻ. Đó là Lê Hồng Sơn, Phan Đăng Lưu, Hoàng Trọng Trì… đã ngã xuống vì lý tưởng của Đảng. Chúng ta phải kể đến anh hùng lao động Hoàng Hanh, đó là trung tướng Hoàng Kiện từng được Bác Hồ nêu gương trong quân đội “tướng Thanh, tá Kiện”. Trong hai cuộc kháng chiến của dân tộc đã có biết bao người con của dòng họ Mạc đã ngã xuống vì độc lập tự do của Tổ quốc, chỉ tính riêng họ Phan Đăng ở Hoa Thành đã có tới 34 liệt sĩ và 2 bà mẹ Việt Nam anh hùng, họ Hoàng ở Đông Sơn có 45 liệt sĩ và 1 bà mẹ Việt Nam anh hùng…
Ngày nay con cháu họ Mạc ở Nghệ An đang phát huy những truyền thống tốt đẹp của dòng họ mình, đóng góp vào công cuộc xây dựng đất nước.
