Hệ thống thủy nông Bắc Hưng Hải xuống cấp: Bài 1: “Đại hiệp sĩ” lâm trọng bệnh

Ẩn hoạ cống đệm Báo Đáp

“Nguy cơ sập cống Báo Đáp đang lớn dần từng ngày. Chúng tôi đã nhiều lần đề nghị cho xây dựng cống mới nhưng đến giờ này dự án vẫn chưa được phê duyệt”. Trong câu chuyện với chúng tôi, ông Vũ Văn Phán - Trạm trưởng trạm quản lý cụm công trình thuỷ lợi Xuân Quan - không khỏi lo lắng bởi mức độ xuống cấp ngày càng trầm trọng của cụm công trình, nhất là cống Báo Đáp. Cống này nằm cách cửa cống đầu nguồn Xuân Quan (nằm trên đê sông Hồng, cách Hà Nội 12 km) 3km.

Mực nước sông Hồng tại thượng lưu cống Xuân Quan lúc cao nhất lên tới 13,3m (năm 1971). Trong khi đó, nền đất phía trong đê chỉ từ 2 đến 3 m, thậm chí có vùng trũng chỉ từ 1,2 đến 1,5m. “ Cống Báo Đáp giữ cho mực nước giữa cống Xuân Quan và Báo Đáp luôn ở mức nước cao, giảm độ chênh lệch. Nếu mực nước thấp, cống Xuân Quan sẽ phải chịu một áp lực nước cực kỳ khủng khiếp”- ông Phán cảnh báo. Nếu cống Xuân Quan vỡ, toàn bộ diện tích 185.600 ha trên địa bàn của Hà Nội, Hưng Yên, Hải Dương và Bắc Ninh với hàng triệu người dân sẽ chìm trong biển nước.

Theo ông Phán, phần thiết kế cống Báo Đáp nhiều bất cập. Cao trình đáy máy rất thấp chỉ là - 3. Chiều dài của móng chỉ có 9m, mỏng mảnh mà lại chịu áp lực thượng, hạ lưu lớn. Vì thế, độ ổn định trong chống trượt kém. Trong khi đó, hạ lưu đã bị xói nhiều lần và cách cống có 7m. Những phần bị xói đã xử lý hai lần bây giờ tiếp tục hỏng. Đó là chưa kể toàn bộ trụ pin của cống đã bị hỏng và bị nứt vòng quanh dẫn đến khả năng không giữ được nước. Phần sói cách công trình 7 m cũng đạt đến - 3. Trượt không có đất chống đỡ rất nguy hiểm khi áp lực nước lớn.

Vào những ngày xả nước mạnh, nếu đi trên mặt cống thì thấy cả sự rung chuyển. “Mỗi lần xả nước chúng tôi run lắm vì chỉ sợ cống sập”- anh Nguyễn Văn Bảy, công nhân vận hành cống Báo Đáp lo lắng. Một mối nguy hiểm đang rình rập cống Báo Đáp mà mắt thường không nhìn thấy là dòng nước xoáy mạnh vào thân cống đã gây xói lở đáy cống.

Xuống cấp toàn diện

Tình cảnh bi đát của cống Báo Đáp là thực trạng chung của hầu hết các công trình thuỷ lợi nằm trong hệ thống Bắc Hưng Hải xây dựng từ những năm 1958 - 1962. Đã lão hoá, ọp ẹp lại phải gánh một khối lượng công việc tiêu , tưới ngày càng lớn theo sự phát triển của hệ thống dân cư xung quanh.

Theo ông Phạm Đức Thăng - Phó Giám đốc Công ty khai thác thuỷ lợi Bắc Hưng Hải, trong 13 cống cũ kỹ của hệ thống, ngoài cống Báo Đáp còn có cống Cầu Xe cũng bị hư hỏng nghiêm trọng. Cống xây dựng thời kỳ chiến tranh với thiết kế không đảm bảo kỹ thuật. Theo thiết kế là tiêu 30m3/s nhưng hiện tại phải đáp ứng quá công suất dẫn đến hiện tượng thượng lưu sói sâu xuống 4m (thiết kế là - 4), điểm xói sâu nhất đến - 8. Hạ lưu Cầu Xe xói nghiêm trọng, thiết kế là - 4 nhưng có chỗ đã xói sâu đến 16m, làm cho hệ thống cửa cánh nghiêng. Tường cánh dẫn dòng của cống Cầu Xe bị nứt gãy, công nhân phải chằng buộc bằng dây cáp để tránh bị sập.

Theo nhiệm vụ đề ra, hệ thống Bắc Hưng Hải phải tưới cho 150.000ha lúa, cây trồng với hệ số tưới là 0,75 lít/s/ha. Với điều kiện thủy văn thất thường trong thời gian gần đây, hệ số tưới phải đạt từ 1,2 đến 1,4 lít/s/ha thì mới đạt yêu cầu. Bên cạnh đó, hệ số tiêu của hệ thống hiện chỉ đạt từ 3 đến 3,3 lít/s/ha trong khi để tiêu úng triệt để, hệ số phải đạt từ 8 đến 10 lít/s/ha.

Đây chính là những nguyên nhân đẫn đến 110.000 ha đất canh tác thuộc hệ thống Bắc Hưng Hải lâm vào tình trạng khi mưa ít thì mắc hạn, mưa nhiều lại ngập úng. Vụ chiêm xuân ba năm liền 2004, 2005 và 2006, hệ thống Bắc Hưng Hải thiếu nước trầm trọng, phải lấy ngược nước từ cửa cống Cầu Xe, An Thổ là cửa cống gần biển, nước bị nhiễm mặn vào để cứu hạn. Những trận mưa liên tiếp với tổng lượng mưa lên tới 400mm vào tháng 7-2004 (mà so với thiết kế chống úng của hệ thống chỉ là 270mm) đã gây úng ngập 75% diện tích nông nghiệp, thủy sản, thiệt hại khoảng 500 tỷ đồng.

Bức tranh chung về sự sập sệ của cả hệ thống thủy lợi ở miền Bắc sẽ được chúng tôi gửi tới các bạn trong những bài viết sau.

Kỹ sư cao cấp Nguyễn Văn Thuỵ, người trực tiếp thiết kế cống Báo Đáp:

Xuống cấp do không sử dụng đúng chức năng

Mục đích xây dựng cống Báo Đáp là đảm bảo an toàn cho cống Xuân Quan khi mực nước ngoài sông lên mức báo động ba (11m). Sau khi có hồ Hoà Bình, ít khi mực nước sông Hồng lên mức 11m. Vì thế, người ta đã lợi dụng cống này vào mục đích lấy phù sa từ nước sông Hồng vào mùa lũ. Nhưng đi liền với đó, phù sa lắng đọng nhiều làm ách tắc dòng chảy phải bỏ tiền ra nạo vét.

Cống Báo Đáp là do chính tôi lập bản vẽ thiết kế. Khi thiết kế chúng tôi đã tính đến hệ số an toàn. Cống xuống cấp không phải do thiết kế vội vã như nhiều người nói. Chúng tôi chỉ đưa ra quy trình hoạt động của cống khi mực nước sông Hồng lên 11m chứ không đưa ra quy trình sử dụng cống vào mục đích lấy phù sa.

Với công trình 50 năm như Bắc Hưng Hải việc sử dụng và quản lý tốt theo đúng quy trình đề ra là cực kỳ quan trọng, đảm bảo cho công trình không bị xuống cấp quá nhanh. Theo thời gian, công trình hư hỏng phải có những sửa chữa lớn kịp thời. Xói lở ở cống Báo Đáp nếu cứ để lâu ngày cống có nguy cơ bị sập. Xói đến mức đó là nguy hiểm và phải xử lý ngay chứ không thể trần trừ được nữa. Nhưng việc chữa, tu bổ này này phải có tiền và tốn tiền mới thực hiện được.

Vài nét về hệ thống thuỷ lợi Bắc Hưng Hải:

- Hệ thống được bao bọc bởi 4 con sông: sông Hồng, sông Đuống, sông Luộc và sông Thái Bình.

- Diện tích tự nhiên: 200.230 ha; diện tích lưu vực: 185600ha; diện tích canh tác: 110.000 ha gồm đất đai của 4 tỉnh, thành phố: Hà Nội (quận Long Biên, huyện Gia Lâm); Hưng Yên (10 huyện và thị xã), Hải Dương (7 huyện và thành phố) và Bắc Ninh (3 huyện).

- Các công trình trên trục chính Bắc Hưng Hải: cống Xuân Quan, Báo Đáp, Kênh Cầu, Lực Điền, Lạc Cầu, Đồng Than, Bằng Ngang, Cống Tranh, Neo, Bá Thuỷ, Cầu Xe, An Thổ và âu thuyền thành phố Hải Dương.

- Công ty khai thác công trình thuỷ lợi Bắc Hưng Hải quản lý 225km sông chục chính và 240 km bờ kênh chính Bắc Hưng Hải với nhiệm vụ tạo dòng thoát tiêu cho 185.600 ha; cung cấp nước tạo nguồn cho 150.000 ha lúa và cấp nước cho công nghiệp, dân sinh kinh tế trong vùng.

Công ty Quản lý công trình thuỷ lợi Bắc Hưng Hải đã đề xuất kinh phí sửa chữa, nâng cấp khoảng 1.000 tỷ đồng, gồm 600-650 tỷ để tu sửa bờ kênh, 120 tỷ để đại tu cống Cầu Xe, 100 tỷ để xây dựng cống Nghi Xuyên, 50 tỷ dành cho cống Báo Đáp, 20 tỷ để nạo vét kênh mương.

Nguồn: KH&ĐS Số 55 Thứ Hai 10/7/2006