Hậu quả nghiêm trọng từ hoạt động khoáng sản trái phép

Thực trạng và hậu quả

Hậu quả đầu tiên từ việc khai thác khoáng sản trái phép là mất tài nguyên. Với tình trạng khai thác trái phép nhiều loại khoáng sản quý, như: vàng sa khoáng, ăngtimon, đồng, thiếc; vonfram, sắt, chì – kẽm... diễn ra dai dẳng ở hầu hết các tỉnh miền núi phía Bắc trong suốt thời gian qua, chúng ta không thể biết đã mất bao nhiêu tài nguyên khoáng sản, và sẽ mất thêm rất nhiều khoáng sản nữa khi hoạt động khai thác trái phép vẫn đang diễn ra. Vàng sa khoáng thuộc danh mục khoáng sản quý hiếm đang ngày đêm bị khai thác, đào đãi ở khắp các tỉnh như Lào Cai, Thái Nguyên, Tuyên Quang, Hà Giang... Chì, kẽm – loại khoáng sản đặc biệt và độc hại, đã được Thủ tướng Chính phủ ban hành Quyết định 176/2006/QĐ-TTg “Phê duyệt quy hoạch thăm dò, khai thác, chế biến và sử dụng quặng chì kẽm giai đoạn 2006 – 2015, có xét đến năm 2020” nhưng vẫn bị khai thác và buôn bán trái phép với quy mô lớn, có sự liên kết chặt chẽ trên phạm vi nhiều tỉnh... trong chiến lược phát triển quốc gia đến năm 2020, Việt Nam cơ bản sẽ trở thành một nước công nghiệp. Khi đó, với sự phát triển của các ngành công nghiệp sử dụng trực tiếp nguồn khoáng sản như: điện, hóa dầu, luyện kim... chúng ta sẽ lấy nguyên liệu ở đâu nếu hoạt động khoáng sản trái phép vẫn cứ diễn ra trên diện rộng như hiện nay?

Đó là tương lai, còn ngay trước mắt, hoạt động khoáng sản trái phép đã kéo theo những hậu quả nghiêm trọng, đó là hủy hoại môi trường, đường sá, diện tích rừng bị xâm hại.... Không chỉ vậy, hoạt động khoáng sản trái phép còn làm gia tăng tệ nạn xã hội, làm mất an ninh trật tự trên địa bàn... bên cạnh đó, kéo theo tình trạng ô nhiễm nguồn nước. Ông Nguyễn Mạnh Quân, Vụ trưởng Vụ Cơ khí luyện kim và hóa chất – Bộ Công thương cho rằng: Ngay cả hoạt động khai thác khoáng sản chính thống trong ngành công nghiệp, vấn đề bảo vệ môi trường và việc hoàn thổ phục hồi môi trường vẫn là vấn đề còn nhiều tồn tại lớn. Việc khai thác khoáng sản để lại nhiều diện tích đất bị hoang hóa và suy thoái, gây ra những tác hại gián tiếp đến các vùng đất hữu quan. Ngoài các hóa chất được sử dụng trong quá trình tuyển khoáng, môi trường còn bị tác động nặng nề bởi việc phong hóa các loại đất đá tạp, tạo nên các dòng axit mỏ có khả năng làm tan các kim loại lẫn trong đất đá thải gây ô nhiễm đất, nước mặt, nước ngầm.... Tất cả những tác nhân đó, cộng với hoạt động khoáng sản trái phép đang có chiều hướng gia tăng đòi hỏi phải có ngay những biện pháp mạnh nhằm chấm dứt hoạt động khai thác khoáng sản trái phép, đồng thời khẩn trương lập và phê duyệt quy hoạch thăm dò, khai thác, chế biến và sử dụng các loại khoáng sản để có cơ sở quản lý...

Đi tìm giải pháp

Nước ta có nguồn tài nguyên khoáng sản tương đối phong phú và đa dạng về chủng loại, bao gồm: các nhóm khoáng sản nhiên liệu (than, dầu khí); nhóm khoáng sản sắt và hợp kim sắt (sắt, titan, mangan...); nhóm khoáng sản kim loại màu (boxit, thiếc, đồng, chì - kẽm, angtimon...); nhóm khoáng sản quý (vàng, đá quý); nhóm khoáng sản hóa chất công nghiệp (apatit, cao lanh, cát thủy tinh); và nhóm khoáng sản làm vật liệu xây dựng (đá vôi làm xi măng, đá xây dựng, đá ốp lát). Tuy nhiên, các nguồn khoáng sản này là tài nguyên không tái tạo, có trữ lượng hạn chế, nếu không biết cách quản lý, bảo vệ, khai thác, sử dụng hợp lý, tiết kiệm và có hiệu quả thì chúng ta khó có thể xây dựng một ngành công nghiệp khai khoáng phát triển ổn định, bền vững.

Ông Bùi Quang Vinh – Bí thư tỉnh ủy Lào Cai cho rằng: Cần giáo dục nâng cao ý thức của nhân dân trong việc bảo vệ tài nguyên. Chính quyền các cấp cần thực hiện nghiêm túc Luật Khoáng sản và các văn bản hướng dẫn thi hành; xử lý nghiêm đối với các tổ chức, cá nhân cố tình vi phạm. Biện pháp kinh tế quan trọng nhất là khẩn trương quy hoạch, kêu gọi những nhà đầu tư lớn đến nghiên cứu và đầu tư nhà máy sản xuất...

Theo ông Đoàn Văn Kiển – Chủ tịch HĐQT – Tập đoàn Than – Khoáng sản Việt Nam, để quản lý, bảo vệ, khai thác, sử dụng hợp lý, tiết kiệm và có hiệu quả khoáng sản thì: đối với những mỏ lớn, mới khai thác như dự án bôxit – nhôm, hay mỏ sắt Thạch Khê... phải đầu tư công nghệ mới, hiện đại để chế biến sâu gắn với bảo vệ môi trường. Còn với các mỏ khoáng sản nhỏ, các doanh nghiệp được phép khai thác khoáng sản trên địa bàn nên cùng nhau hợp tác để có một nguồn nguyên liệu đủ lớn để đầu tư chế biến sâu theo quy mô công nghiệp.

Trước thực trạng khai thác khoáng sản trái phép đang trở thành vấn nạn ở hầu hết các tỉnh miền núi phía Bắc – nơi có nguồn tài nguyên khoáng sản quý và có giá trị, ông Phạm Văn Tính – Trưởng phòng Quản lý khoáng sản – Sở TN&MT Tuyên Quang cho rằng cần tổ chức hội nghị triển khai công tác quản lý và hoạt động khai thác khoáng sản cho các tỉnh miền núi phía Bắc. Vì đây là hoạt động mang tính chất liên tỉnh, các đối tượng buôn bán, vận chuyển trái phép khoáng sản hoạt động tinh vi, trên địa bàn rộng, có sự liên kết chặt chẽ với nhau từ tỉnh này qua tỉnh khác, trong khi sự phối hợp giữa các tỉnh còn rất hạn chế. Theo ông Tính, việc tổ chức hội nghị của các tỉnh miền núi phía Bắc nhằm đánh giá về tinh thần khai thác, mua bán, vận chuyển khoáng sản trái phép, để thống nhất một biện pháp chung về quản lý và bảo vệ khoáng sản trong toàn vùng.

Về phía Bộ Công thương, ông Nguyễn Mạnh Quân – Vụ trưởng Vụ Cơ khí luyện kim và hóa chất cho rằng: Thứ nhất, cần khẩn trương lập và phê duyệt quy hoạch thăm dò, khai thác, chế biến và sử dụng các loại khoáng sản để có cơ sở quản lý (hiện nay mới có 4/15 quy hoạch khoáng sản được duyệt). Thứ hai, việc khai thác khoáng sản phải được tồn tại song song với vấn đề bảo vệ môi trường sinh thái; tiếp tục đổi mới và hiện đại hóa thiết bị công nghệ, thiết bị khai thác và chế biến khoáng sản, đảm bảo khai thác tiết kiệm tối đa tài nguyên, chế biến sâu khoáng sản để tăng giá trị kinh tế của khoáng sản. Thứ ba, hạn chế tối đa việc xuất khẩu khoáng sản thô, tinh quặng (Bộ Công thương đang tiếp tục xem xét để sửa đổi Thông tư hướng dẫn về xuất khẩu khoáng sản...) Để quản lý tốt và giảm thiểu tình trạng khai thác khoáng sản trái phép, theo quan điểm của Bộ Công thương, đối với các mỏ đã đủ điều kiện, nên sớm giao cho các doanh nghiệp thăm dò và tổ chức triển khai đấu thầu khai thác khoáng sản.

Với những biện pháp nêu trên, nếu chúng ta thực hiện một cách nghiêm túc đồng bộ, chăc chắn nguồn tài nguyên khoáng sản sẽ ‘được quản lý, bảo vệ, khai thác, sử dụng hợp lý, tiết kiệm và có hiệu quả, đáp ứng yêu cầu công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước, phát triển bền vững kinh tế - xã hội trước mắt và lâu dài.