Hành trình vạn dặm của Giáo sư Tuệ

Trường Nam

Tháng 6-2005, có một tờ báo đưa mẩu tin nhỏ: Giáo sư Tiến sĩ Huỳnh Hữu Tuệ, Việt kiều Canada, đã được bổ nhiệm làm Chủ nhiệm bộ môn Xử lý thông tin, một bộ môn mới của khoa Điện tử Viễn thông, trường Đại học Công nghệ, Đại học Quốc gia Hà Nội. Giáo sư Tuệ trở thành trí thức Việt kiều đầu tiên giữ chức vụ chủ nhiệm một bộ môn tại một trường đại học ở Việt Nam.

Tin thì nhỏ nhưng sự việc không nhỏ, liên quan đến nhiều nhân vật. Năm 1976, tại một hội nghị về vật lý, giáo sư Tuệ quen Viện sĩ Nguyễn Văn Hiệu, lúc đó đang là Viện trưởng Viện Vật lý. Năm 1999, khi hai người gặp lại, ông Hiệu đang xúc tiến thành lập trường Đại học Công nghệ, trực thuộc Đại học Quốc gia Hà Nội. Ông Hiệu đã nhanh chóng tha thiết đề nghị giáo sư Tuệ tham gia giảng dạy giúp Đại học Quốc gia và sau đó là gây dựng bộ môn Xử lý thông tin cho trường. Lời đề nghị ban đầu chỉ là: “Tôi trả cho ông tiền ăn ở, tiền lương, tiền máy bay ông tự trả”. Tài chính thì chỉ có thế nhưng sự nhiệt tình của ông Hiệu đã làm giáo sư Tuệ “bị đổ”. Năm 2002, ông về giảng dạy ở Đại học Quốc gia bốn tháng, năm 2004 ông về sáu tháng và năm 2005 ông về tám tháng để đảm đương chức vụ chủ nhiệm bộ môn.

Mỗi lần về Việt Nam, ông mang theo đủ loại sách. Từ năm 1976 đến nay, tính sơ sơ ông đã “vác” về Việt Nam được trên 1.000 quyển sách quý. Cậu học trò tên Tân vẫn nhớ hôm gọi taxi ra đón thầy ở sân bay Nội Bài, chẳng hiểu vì sao mà thầy chê taxi nhỏ quá. Đến khi ông xách ra vài bao sách, nặng đến 120 ký thì Tân mới vỡ lẽ. May mà hãng hàng không thông cảm chỉ lấy thêm 185 đô la tiền cước. Không chỉ mang theo những lần về nước, ông thường xuyên gửi sách về qua đường tàu thủy cho các trường đại học và sinh viên. Ông thương sinh viên Việt Nam, bảo họ thông minh và “lém” hơn sinh viên nước ngoài nhiều, nhưng lại bị dạy theo lối lệ thuộc vào giáo án quá nặng.

Giáo sư Tuệ nhớ lại: “Không có ông Hiệu, tôi không về đại học này. Hồi năm 2000, khi tôi đưa cả vợ tôi, Carole, về Việt Nam, tuần nào ông ấy cũng đến đón hai vợ chồng tôi đi chơi. Một lần, dù bận họp Trung ương Đảng ông ấy vẫn ra tận phi trường đón vợ chồng tôi. Máy bay trễ tới ba tiếng đồng hồ ông ấy vẫn đợi. Một người như ông Hiệu mà làm được chuyện đó làm cho tôi cảm động. Ông ấy đã “tỏ tình” với tôi và thực sự muốn nói rằng: “Tôi muốn anh về đây với tôi”. Bà nhà tôi chỉ biết than khổ cho cả chồng lẫn ông Hiệu. Vì bà ấy biết, không chờ ông Hiệu đề nghị, chồng bà đã chấp nhận rồi”. Cũng vì biết chồng không thể bỏ quê, bà Carole đã lẽo đẽo theo ông về Việt Nam đến cả chục lần.

Bản thân ông cũng tự nhận thấy mình khác người. Ở Đại học Laval, mỗi năm ông thường giải quyết công việc trong sáu tháng, thời gian còn lại ông... chu du khắp thế giới. Tuy nhiên, trước núi công việc ở Việt Nam, cuối năm 2004, giáo sư Huỳnh (tên thường gọi của ông ở Canada) đã phải xin nghỉ hưu để dành nhiều thời gian hơn cho Việt Nam. Ông chỉ còn hướng dẫn vài học trò đang làm tiến sĩ.

Rồi tiếp đó là thay cả địa điểm làm việc thường xuyên, “thay” cả thu nhập. Lương của ông ở Canada là 10.000 đô la một tháng, giờ chỉ còn bằng mức lương một giảng viên đại học của Việt Nam, cộng với 180.000 đồng/ngày để trả tiền cho căn phòng khoảng 20 mét vuông trên tầng ba khách sạn Cầu Giấy và 100.000 đồng tiền ăn mỗi ngày. Từ ngày nhậm chức chủ nhiệm bộ môn, ông được trả thêm tiền vé máy bay. “Một giờ giảng bên kia tối thiểu được trả 100 đô la, ở đây thì khác. Nhưng tôi biết mình đã được đối xử rất tốt so với các đồng nghiệp tại Việt Nam”, ông Huỳnh nói.

Hôm ký vào tờ giấy “Cam kết giữa hiệu trưởng Đại học Công nghệ với Giáo sư Huỳnh Hữu Tuệ” về việc “Giáo sư Tuệ nhận lời làm Chủ nhiệm bộ môn và trường Đại học Công nghệ thanh toán các chi phí đi lại, ăn ở của giáo sư Tuệ theo quy định”, ông thắc mắc rằng sao các anh không làm cái hợp đồng tử tế. Anh trưởng phòng tổ chức phân trần: “Thầy ơi, em suy nghĩ nát nước rồi. Chỉ có cách ấy. Hợp đồng... phức tạp lắm!”. Ông cười buồn.

Rồi cũng đến tai ông những lời phàn nàn cho rằng mời ông về tốn kém quá, “ông ăn nhiều thì bọn tôi bị ăn ít đi”. Nhưng ông nghĩ, mình tiêu nhiều tiền hơn nhưng mình không hổ thẹn với hiệu suất công việc của mình. Ông làm việc trung bình 70 giờ một tuần. Ông đi giảng thêm cho sinh viên hoặc nói chuyện với các bạn trẻ về vấn đề học tập, hướng dẫn học trò làm luận án tiến sĩ, nghiên cứu sinh cả thứ Bảy, Chủ nhật. Chưa kể tối nào cũng tiếp các bạn trẻ đến phòng khách sạn hỏi thêm đến 11 giờ đêm.

Ở tuổi 65, thầy Tuệ trông như mới 50 bởi ông rất nhanh nhẹn, hoạt bát, chưa kể lúc nào cũng có một đám học trò vây quanh nhằm “tận dụng” thầy mọi nơi mọi lúc. Ông vui ra mặt: “Đây là cậu Tân, cô Hồng đang làm tiến sĩ, tay này chuẩn bị bảo vệ luận án thạc sĩ, đây là người yêu nó...”. Lễ tân khách sạn Cầu Giấy cũng đã quen trả lời: Thầy Tuệ ở tầng ba. “Sở dĩ tôi quyết tâm về lâu dài với Đại học Công nghệ cũng vì chúng nó. Nhiều em xuất sắc, rất ham học và có khát vọng lớn nhưng không có người hướng dẫn, không có điều kiện đi du học”.

Ông cho rằng cách giáo dục của Việt Nam có một nhược điểm lớn là không quan tâm đến thế hệ kế thừa. Người ta đang quan tâm đến thành tích Olympic 5, 10, 15, 20 tuổi nhiều hơn việc đào tạo ra ngay tại trong nước những tiến sĩ, thạc sĩ thực sự giỏi và có tâm huyết. Tấm bằng tiến sĩ của Việt Nam có đấy nhưng ít ai dùng vì xã hội chưa coi trọng thực lực của họ, trong thái độ đó có hàm ý là tiến sĩ được đào tạo dỏm.

“Trí thức là tài sản của đất nước. Tôi thấy đúng như ông Võ Văn Kiệt (nguyên Thủ tướng Chính phủ) nói, chất xám của mình đang bị phung phí một cách phi lý không tưởng tượng nổi. Chúng ta đang có lỗ hổng rất lớn về mặt cán bộ nghiên cứu và cán bộ giảng dạy cấp cao. Lỗ hổng về con người mới là vấn đề của cả xã hội. Chuyện này, tôi đã nói từ 15 năm trước, nhưng có lẽ nhiều người mải lo chuyện khác nên quên mất”, ông thở dài.

“Chúng ta sẵn sàng trả 20.000 đô la/năm (học bổng Nhà nước) để gửi một sinh viên Việt Nam ra ngoài học, tại sao ta không dành một phần số tiền ấy để có đủ ngân sách đào tạo ở trong nước mà vẫn ra được tiến sĩ có trình độ cao. Cũng phí tổn đó, hoàn toàn có thể đào tạo được 4-5 tiến sĩ mà trình độ tương đương với bên ngoài. Ngoài số nhỏ sinh viên nhận được học bổng để đi du học, ở Việt Nam mấy người có đủ tiền mà gửi con đi học nước ngoài”, ông nhận xét. “Chiến lược gửi người ra ngoài để đào tạo thành tiến sĩ là một chiến lược dài hạn. Gửi đi 10, sẽ chỉ có 1-2 người về nước ngay để cống hiến. Như vậy lỗ hổng trí thức thật khó lấp đầy theo thời gian. Mà khi không có đủ ngay người làm được việc, thì hoặc ta tiếp tục chấp nhận tình trạng xuống cấp của nền giáo dục đại học, hoặc Chính phủ sẽ phải chi thêm những khoản tiền lớn để thuê người nước ngoài”.

Với ông, học là tích lũy kiến thức cơ bản để hình thành tư duy độc lập cùng tính sáng tạo. Sinh viên Việt Nam đâu có tích lũy nhiều kiến thức, học xong rồi quên ngay. Nhiều sinh viên Việt Nam hiện rất lười học, tư duy thụ động. Tuy nhiên, vẫn có một số rất xuất sắc, tư duy vững vàng. Nếu làm tốt việc đào tạo và có thầy giỏi thì số này không phải 1% mà là 20-30%.

Ông nói ông có mong muốn nhỏ là các bạn sinh viên ngồi đây sẽ có khả năng phát triển không thua bên ngoài. Ông muốn tạo cho học trò sự tự tin, cho họ phương pháp nghiên cứu khoa học tiên tiến, mặc dù thỉnh thoảng ông vẫn bực mình vì có những điều cơ chế không cho phép.

Bốn mươi năm qua ông sống vì học trò. Ông cũng không giấu giếm ý định vẫn ở Canada bởi ông “không có cảm giác lá rụng về cội”. “Mình chỉ cố gắng đem khoa học về cho các bạn trẻ và hướng dẫn các bạn trẻ nghiên cứu, hình thành tư duy độc lập khi còn có thể. Tôi muốn biến các em thành những nhà khoa học ngang hàng với các nước”, ông tâm sự.

Nguồn: Thời báo Kinh tế Sài Gòn 17/11/2005