Liên hiệp các hội khoa học và kỹ thuật Việt Nam
Thứ sáu, 15/06/2012 23:12 (GMT+7)

GS. TSKH Đỗ Trần Cát - nhà khoa học tài năng, một thầy giáo mẫu mực

Anh Đỗ Trần Cát về nước và được điều lên khu sơ tán của trường ĐHBK HN tại một bản hẻo lánh trên bờ sông Kỳ cùng tỉnh Lạng Sơn giữa lúc cuộc kháng chiến chống Mỹ đang diễn ra quyết liệt, máy bay Mỹ ném bom phá hoại miền Bắc. Đối với Anh, đấy là những năm tháng gian khổ nhưng cũng đáng ghi nhớ, những năm tháng đầu tiên của nghiệp làm thầy. Đôi khi tham gia quản lý khá bận rộn, song Anh vẫn dành thời gian làm nghiên cứu khoa học, và giảng dạy. Anh muốn đem những kiến thức khoa học mà mình tiếp thu được, những kinh nghiệm sống mà mình từng trải nghiệm truyền đạt cho các thế hệ đi sau, giúp họ trở thành những người có ích cho xã hội. Bài giảng của Anh sinh động, súc tích, dễ hiểu, mẫu mực và lôi cuốn được sự chú ý học viên. Anh đã tham gia đào tạo hơn ba chục khóa sinh viên, nhiều học viên cao học, và hướng dẫn 5 nghiên cứu sinh bảo vệ thành công luận án tiến sỹ, là tác giả và đồng tác giả 4 cuốn sách giáo khoa, được sử dụng rộng rãi để đào tạo cán bộ khoa học ở nhiều trường đại học trong toàn quốc.

Do những thành tựu đạt được trong khoa học và giáo dục Anh đã được phong chức danh phóa giáo sư Việt Nam năm 1984, giáo sư Algerie năm 1990, giáo sư Việt Nam năm 1996, danh hiệu nhà giáo ưu tú năm 2000, và nhà giáo nhân dân năm 2008, đồng thời Anh đuợc tặng huân chương lao động hạng ba năm 2004 và huân chương lao động hạng nhì năm 2008.

Năm 1971 Anh được cử đi học nghiên cứu sinh tại Việt Vật lý thuộc Viện Hàn lâm Khoa học Liên xô mang tên Lebedev tại Moskva và năm 1974 đã bảo vệ thành công luận án tiến sĩ về đề tài “ Khảo sát các tính chất điện tử trong mô hình hai miền các kim loại”, trong đó đặc biệt chú ý đến vai trò của tương tác giữa các điện tử ở các miền khác nhau. Anh đã tìm ra cơ chế chuyển pha kim loại - điện môi mới, chuyển pha kim loại - điện môi plasmon. Nghiên cứu sự thay đổi phổ phonon khi có chuyển pha cấu trúc, Anh tìm được các điều kiện có thể làm tăng nhiệt độ chuyển pha siêu dẫn.

Tháng 12 năm 1982 Anh được cử đi thực tập cao cấp tại trường ĐKHTH Kiev và tháng 2 năm 1985 bảo vệ thành công luận án tiến sĩ khoa học về đề tài “ Các chuyển pha trong mô hình hai miền các kim loại”, trong đó Anh đã xây dựng lý thuyết vi mô cho chuyển pha với nhiều thông số trật tự (TSTT). Trong mô hình hai miền các kim loại việc tồn tại hai loại điện tử dẫn đến chuyển pha với nhiều TSTT, trong đó pha của các TSTT có vai trò quan trọng trong sự đồng thời tồn tại các TSTT này. Lý thuyết vi mô cho chuyển pha với nhiều TSTT có thể giải thích nhiều hiện tượng trong các chất siêu dẫn, các hệ từ, trong các chuyển pha kim loại - điện môi, chuyển pha cấu trúc.

Trên cơ sở lý thuyết vi mô cho chuyển pha với nhiều TSTT trong những năm qua Anh đã nghiên cứu và thu được các kết quả khoa học sau:

- Xây dựng thành công lý thuyết sắt từ miền cho bán kim loại trên cơ sở đồng tồn tại các TSTT điện môi đơn tuyến và tam tuyến, trong đó trạng thái sắt từ exciton tồn tại ngay cả khi không có tạp chất.

- Xây dựng thành công lý thuyết siêu dẫn cho bán kim loại khi đồng thời tồn tại các TSTT chuyển pha kim loại - điện môi và TSTT chuyển pha cấu trúc, trong đó nhiệt độ chuyển pha siêu dẫn có thể tăng đáng kể.

- Xây dựng thành công lý thuyết sắt từ cho các chất siêu dẫn không tạo nên từ các nguyên tử từ và không chứa các tạp chất từ. Giải thích được tính sắt từ trong các hợp chất siêu dẫn ZrZn2, Sc3In, UGe2;

- Nghiên cứu chuyển pha điện tử trong hệ chuẩn một chiều cho thấy chuyển pha trong hệ chuẩn một chiều có thể là chuyển pha kim loại - bán kim loại. Kết quả trên có thể giải thích trạng thái bán kim loại của các vật liệu chuẩn một chiều hữu cơ (TMTSF)2X hoặc BEDT-TTF ở nhiệt độ thấp.

- Nghiên cứu chuyển pha kim loại - điện môi trong các hệ chuẩn hai chiều có đặc trưng tạo ổ cho thấy có hiện tượng reentrant của chuyển pha kim loại - điện môi.

Các kết quả trên được công bố trong 50 bài báo khoa học trên các tạp chí khoa học chuyên ngành trong nước và thế giới, trong đó có thể kể đến một số bài được một số nhà khoa học quốc tế đánh giá cao và trích dẫn như các công trình: 1/ T.V. Rusinov, Do Tran Cat, Yu. V. Kopaev. Theory og Superconductivity in presence of electron - hole pairing in semimetals, Soviet Journal JETP, 1973, 65, N5, p.1984 - 1998, 2/ Do Tran Cat, Coexistence of ferromanetism and superconductivity in semimetal. Soviet Journal JETP, 1984, 86, N6, p.2134 - 2140, 3/ Do Tran Cat, Electron phase transition in quasi - onedimensional metals. Acta Physical Polonica A, 1988, A74, N4, p.465 - 472.

Anh đã chủ trì trên 10 đề tài và dự án NCKH cấp Nhà nước và cấp Bộ. Anh cùng với một giáo sư người Đức đồng chủ trì một chuỗi gồm 11 lần liên tục Hội nghị khoa học quốc tế Việt Đức về Vật lý và Công nghệ, tổ chức luân phiên hàng năm ở Việt Nam và CHLB Đức. Năm 1985 Anh được cử làm Viện phó Viện Vật lý Kỹ thuật, và từ năm 1995 Anh được cử làm Viện trưởng đến năm 2003. Sự phát triển vững mạnh của Viện này là một minh chứng cho mô hình Viện nghiên cứu và đào tạo, hoạt động tốt trong trường đại học. Mô hình Viện trong trường đã được nhân rộng ở nhiều trường Đại học lớn của Việt Nam hiện nay.

Năm 1997 GS Đỗ Trần Cát được Thủ tướng Chính phủ bổ nhiệm làm tổng thư ký Hội đồng Chức danh Giáo sư Nhà nước. Làm nhiệm vụ này Anh đã cố gắng đưa công tác chức danh giáo sư (GS), phó giáo sư (PGS) vào nề nếp, xây dựng quy trình xét phong với các tiêu chuẩn rõ ràng, phù hợp với thực tế Việt Nam và từng bước hội nhập khu vực và thế giới.

Nhân dịp GS. TSKH Đỗ Trần Cát 70 tuổi, chúng tôi Ban biên tập Vật lý ngày nay, Bộ môn Vật lý lý thuyết ĐHQG Hà Nội, Viện Vật lý Việt Nam và Viện Vật lý kỹ thuật ĐHBK Hà Nội và những người đồng nghiệp một thời gian gũi và cũng là những bạn bè thân thiết trong toàn quốc, xin chúc GS và gia đình mạnh khỏe, hạnh phúc, chúc GS tiếp tục đóng góp sức lực và trí tuệ cho sự phục hưng giáo dục nước nhà.

GS. TSKH Nguyễn Xuân Hãn, GS. TSKH Nguyễn Ái Việt, GS. TSKH Nguyễn Văn Hùng, GS. TS Nguyễn Quang Báu, GS. TS Vũ Văn Hùng, GS. TS Đặng Văn Soa, PGS. TS Nguyễn Khắc Hùng, PGS. TS Phó Thị Nguyệt Hằng.

Xem Thêm

Tin mới

Tăng cường năng lực, đổi mới cơ chế tài chính khoa học và công nghệ
Tháo gỡ các điểm nghẽn về cơ chế tài chính, thủ tục hành chính và quản trị rủi ro sẽ tạo động lực mạnh mẽ để cộng đồng khoa học và công nghệ cả nước tự tin bước vào giai đoạn phát triển mới, góp phần thiết thực vào sự nghiệp đổi mới sáng tạo và phát triển kinh tế - xã hội của đất nước.
Liên hiệp Hội tỉnh Đắk Lắk – Thành viên tích cực của Mặt trận trong giai đoạn mới
Trong hệ thống Mặt trận Tổ quốc Việt Nam, Liên hiệp Hội tỉnh Đắk Lắk là tổ chức tập hợp, đoàn kết đội ngũ trí thức KH&CN, làm cầu nối giữa trí thức với Đảng, Nhà nước và Nhân dân. Trong giai đoạn mới, phát huy vai trò thành viên của Mặt trận, Liên hiệp Hội tăng cường phối hợp, phát huy trí tuệ đội ngũ trí thức, góp phần củng cố khối đại đoàn kết và thúc đẩy tỉnh Đắk Lắk phát triển nhanh, bền vững.
VUSTA tổng kết 15 năm triển khai Dự án Quỹ Toàn cầu phòng, chống HIV/AIDS
Ngày 12/11/2026, tại Quảng Ninh, Ban Quản lý dự án VUSTA - Dự án Quỹ Toàn cầu phòng, chống HIV/AIDS tổ chức tổng kết dự án giai đoạn 2024-2026, đồng thời nhìn lại toàn bộ chặng đường hoạt động giai đoạn 2011-2026. Sự kiện đánh dấu 15 năm VUSTA đóng vai trò là cầu nối chiến lược, gắn kết cộng đồng cùng hệ thống y tế công của Việt Nam trong công tác phòng, chống dịch bệnh.
Giải thưởng Loa Thành lần thứ 38: Lần đầu tiên trao 02 giải Đặc biệt, ghi nhận 312 đồ án dự thi
Sáng 15/11, tại Hà Nội, Lễ trao Giải thưởng Loa Thành lần thứ 38 năm 2026 được tổ chức nhằm vinh danh những đồ án xuất sắc thuộc lĩnh vực Kiến trúc - Xây dựng. Mùa giải năm nay ghi nhận số lượng tham dự cao kỷ lục với 312 đồ án đến từ 29 trường đại học trên cả nước. Đặc biệt, lần đầu tiên trong lịch sử 38 năm tổ chức, Giải thưởng trao hai giải Đặc biệt cho những đồ án có chất lượng nổi bật.
Bắc Ninh: Hội thảo Sử dụng và khai thác công cụ sở hữu trí tuệ
Ngày 12/11, Liên hiệp các Hội Thành phố đã phối hợp Cục Sở hữu trí tuệ- Bộ Khoa học và Công nghệ tổ chức Hội thảo “Sử dụng và khai thác công cụ sở hữu trí tuệ thúc đẩy hoạt động nghiên cứu phát triển và đổi mới sáng tạo trong các trường đại học, cao đẳng trên địa bàn Thành phố Bắc Ninh”.
Đắk Lắk: Phát huy giá trị rừng và biển trong phát triển kinh tế xã hội của tỉnh
Việc hợp nhất tỉnh Đắk Lắk và tỉnh Phú Yên đã hình thành một không gian phát triển mới, kết nối vùng cao nguyên với duyên hải, kết nối đại ngàn với Biển Đông. Đây không chỉ là sự thay đổi về địa giới hành chính mà còn mở ra cơ hội tổ chức lại không gian phát triển, khai thác và sử dụng hiệu quả hơn các nguồn lực tự nhiên, văn hóa và con người.
Đẩy mạnh giáo dục STEM, tạo nền tảng phát triển nhân tài khoa học và công nghệ tại An Giang
Ngày 12/11, Liên hiệp Hội Việt Nam phối hợp với Liên hiệp Hội tỉnh An Giang tổ chức Hội thảo “Đẩy mạnh giáo dục STEM để phát triển nhân tài khoa học và công nghệ tỉnh An Giang”. Hội thảo có sự tham dự của lãnh đạo Liên hiệp Hội Việt Nam, đại diện Liên hiệp Hội các tỉnh, thành phố, các cơ quan sở ngành đại phương, trường đại học, cán bộ quản lý giáo dục và đông đảo thầy cô giáo trên địa bàn tỉnh.