Liên hiệp các hội khoa học và kỹ thuật Việt Nam
Thứ hai, 13/06/2005 17:28 (GMT+7)

GS Bùi Huy Đáp: Lời mẹ dặn theo suốt cuộc đời

Học từ thực tiễn


GS Bùi Huy Đáp sinh năm 1919 ở Vụ Bản (Nam Định) trong một gia đình nông dân nghèo nhưng từ nhỏ ông đã được bố mẹ cho ăn học đến nơi đến chốn. Năm 21 tuổi, ông tốt nghiệp kỹ sư Nông nghiệp trường Đại học Nông lâm Đông Dương, làm việc ở sở nông lâm Trung Kỳ rồi làm Tổng thư ký Bộ Canh nông khi cách mạng thành công. Sau đó ông được bổ nhiệm làm Giám đốc trường Đại học Nông lâm, Viện trưởng Viện khoa học nông nghiệp, Phó Chủ nhiệm Uỷ ban khoa học và kỹ thuật Nhà nước. Suốt đời GS Bùi Huy Đáp vẫn nhớ như in lời người mẹ tảo tần một nắng hai sương nuôi ông ăn học căn dặn hôm ông đỗ kỹ sư: “Thế là cái nghề làm ruộng tầm thường của mẹ con mất 3 năm mới học được. Nhưng cày bừa, cấy hái con có biết gì đâu. Vì vậy con phải năng đi nông thôn, gặp gỡ nông dân, chớ ngồi lỳ ở phòng giấy thì chỉ có mà thành kỹ sư canh nông... đường nhựa”. GS Bùi Huy Đáp coi lời mẹ dặn trở thành phương châm làm việc của ông trên suốt con đường 55 năm hoạt động khoa học. Từ chỗ là một thư sinh ăn trắng mặc trơn, ông lao vào học từ cái nhỏ nhất như cày ruộng, cấy lúa. Nhớ hồi mới tốt nghiệp đại học, sang nhà ông Xướng xin học cày, ông lão mở to mắt nhìn cậu Đáp rồi cười khà khà: “Cậu đỗ kỹ sư canh nông rồi thì việc quái gì phải học cày...”.


Sau này, dù công tác ở Bộ Nông nghiệp hay Viện nghiên cứu GS Đáp vẫn miệt mài đi cơ sở, lặn lộn với những cánh đồng quê, bất kể ngày hay đêm. Nhờ vậy mà ông luôn thành công trong công việc, có nhiều đề xuất đưa ra trái với nhiều người, thậm chí gây xôn xao dư luận nhưng sau đó lại được thực tiễn kiểm nghiệm hoàn toàn đúng đắn. Thí dụ như chuyện người ta “bắt chước” Trung Quốc cấy lúa thật dày sẽ cho nhiều thóc, trường Đại học Nông nghiệp và Viện Khảo cứu nông lâm đề nghị cấy thử những ruộng “siêu dày”, bón hàng chục tấn phân, lúa dồn như “nêm cối”. Chỉ riêng GS Đáp khôgn tán thành, ông viết bài “Cấy dày vừa phải” trên báo Nhân dân. Nhiều người trách: “Ông Đáp dội gáo nước lạnh vào phong trào chung”. Ông Hoàng Tùng (Tổng biên tập báo Nhân dân lúc bấy giờ) tỏ ý chia sẻ với ông. Ông bảo: “Anh cứ yên trí, vài tháng nữa lúa trổ, những ruộng cấy dồn sẽ có tỷ lệ lép rất cao”. Sự việc về sau quả đúng như vậy. Những ngày vừa kháng chiến, vừa kiến quốc, rất thiếu phân bón lúa. Ngày ấy, chưa có đạm như bây giờ, GS Đáp lấy số liệu của trường Trung học Canh nông Tuyên Quang thời Pháp, mỗi người hằng năm thải ra khoảng 60 kg phân, tính ra số phân người của cả liên khu 4 được giá trị tiền gần bằng... ngân sách của liên khu. Ông viết bài trên báo phát động phong trào hố xí hai ngăn, tích trữ phân bắc để cấy trồng và viết cuốn sách “phân bắc và nước giải” tái bản tới 4 lần. Nhờ đó, phong trào làm phân bắc, phân xanh phát triển mạnh ở liên khu 4. Một vài nơi, có người còn làm hố xí và viết họ tên ông vào biển “hố xí Bùi Huy Đáp” treo ở cửa. Song ông không “tự ái” mà cho rằng đó là một vinh dự.

Phải biết “biến ý kiến thành sự thật”


Ngoài gắn bó với thực tiễn, ở GS Đáp luôn toát lên sự sáng tạo lớn lao. Ông rất thích câu nói của nhà báchọc Nga Timiriazev: “Nhà khoa học không chỉ cần đưa ra một ý kiến hay mà phải biến ý kiến này thành sự thật không thể chối cãi được”.Ông là người “phát kiến” việc cấy thêm vụ lúa xuân mà banđầu nhiều người cho là “khùng”.


Chuyện xảy ra vào những năm 60, sau nhiều năm gắn bó với cây lúa, GS Bùi Huy Đáp rút ra kết luận rằng: Do ảnh hưởng của thời tiết, càng cấy muộn thì năng suất lúa chiêm càng giảm đúng như câu thành ngữ “lúa trỗ lập hạ, buồn bã cả thôn”, còn “lúa trỗ thanh minh, quang vinh cả xã”. Ông đề xuất phương án trồng lúa ngắn ngày, lúa xuân thử nghiệm để khắc phục tình trạng này. Ban đầu, Hà Tây là nơi chấp nhận đề xuất của ông cấy thí điểm 100 mẫu ruộng lúa xuân sớm ở xã Phú Trạch, huyện ứng Hòa. Ngay vụ đầu đã thắng lợi “rực rỡ”, thu hơn 100 tấn thóc. Nhưng sự đời không xuôi chèo mát mái. Thân phận cây lúa xuân ban đầu rất “long đong”. Nhiều nơi khác cũng làm nhưng không được may mắn như Hà Tây, tuy chỉ dăm bảy sào hay vài mẫu thất bại rải rác nhưng đã nảy sinh tư tưởng phản đối lúa xuân. “Có người còn chê trách ý tưởng cấy lúa xuân của tôi là “điên khùng”. May sao, lãnh đạo Hà Tây lúc đó rất ủng hộ”. Để chứng minh cho ý tưởng của mình là đúng, ông còn xuống Nam Định, vận động Hải Hậu cấy 30% diện tích lúa xuân, riêng xã Hồng Thắng cấy 100% diện tích lúa xuân. Năm đó, Hải Hậu thắng lớn, Hồng Thắng lúa có năng suất cao nhất tỉnh. Năm sau, Thái Bình cấy 50% diện tích lúa xuân cũng “đại thắng”. Thủ tướng Phạm Văn Đồng về Thái Bình đã kết luận: Lúa chiêm đã hoàn thành nhiệm vụ, nên cho nó... “nghỉ hưu” và cấy lúa xuân thay thế. Lúa xuân từ “cấy thêm, cấy thử” đã trở thành vụ lúa chính có năng suất cao nhất so với các vụ lúa khác, góp phần làm tăng nhanh năng suất trồng lúa ở nước ta, thường xuyên đạt trên 32 triệu tấn/năm từ năm 2000 tới nay. Năm 1996, đánh giá sự đóng góp của ông vào nghiên cứu khoa học và phát triển lúa xuân Nhà nước đã tặng ông Giải thưởng Hồ Chí Minh (đợt 1).


Sau khi bị tai biến mạch máu não năm 1985 ông về nghỉ hưu. Bị liệt nửa người nhưng GS Bùi Huy Đáp vẫn đam mê nghiên cứu và viết những bài báo khoa học nông nghiệp. Ông đã viết hơn 100 cuốn sách và hơn 1000 bài báo phổ biến kỹ thuật nông nghiệp. Ông chỉ tiếc rằng mình không còn đi lại được, không thể lặn lội đến những dòng sông, những cánh đồng hay vườn ao... để nghiên cứu hiệu quả hơn. Những con người nối tiếp ông, những nhà “khoa học nông dân”, những “kỹ sư chân đất” tuy chưa được đào tạo cơ bản nhưng đã có nhiều sáng kiến, phát minh rất có giá trị như: máy gặt lúa, máy hút bùn, máy bẻ đầu cá cơm... đã làm ông vui lòng.


GS Bùi Huy Đáp đột ngột ra đi vào giữa mùa hè oi ả năm 2004. Dù với ông, nhiều dự định còn dang dở nhưng tấm gương cuộc đời nghiên cứu sáng tạo không ngừng của ông chắc chắn sẽ cổ vũ, khích lệ thế hệ trẻ vươn lên học tập, phát triển một nền khoa học nông nghiệp vì sự nghiệp CNH, HĐH nông nghiệp và nông thôn.

Nguồn: Minh Hiếu (Tuổi trẻ Thủ đô, số 48 từ 12-19/11/2004)

Xem Thêm

Tin mới

VUSTA tổng kết 15 năm triển khai Dự án Quỹ Toàn cầu phòng, chống HIV/AIDS
Ngày 12/11/2026, tại Quảng Ninh, Ban Quản lý dự án VUSTA - Dự án Quỹ Toàn cầu phòng, chống HIV/AIDS tổ chức tổng kết dự án giai đoạn 2024-2026, đồng thời nhìn lại toàn bộ chặng đường hoạt động giai đoạn 2011-2026. Sự kiện đánh dấu 15 năm VUSTA đóng vai trò là cầu nối chiến lược, gắn kết cộng đồng cùng hệ thống y tế công của Việt Nam trong công tác phòng, chống dịch bệnh.
Giải thưởng Loa Thành lần thứ 38: Lần đầu tiên trao 02 giải Đặc biệt, ghi nhận 312 đồ án dự thi
Sáng 15/11, tại Hà Nội, Lễ trao Giải thưởng Loa Thành lần thứ 38 năm 2026 được tổ chức nhằm vinh danh những đồ án xuất sắc thuộc lĩnh vực Kiến trúc - Xây dựng. Mùa giải năm nay ghi nhận số lượng tham dự cao kỷ lục với 312 đồ án đến từ 29 trường đại học trên cả nước. Đặc biệt, lần đầu tiên trong lịch sử 38 năm tổ chức, Giải thưởng trao hai giải Đặc biệt cho những đồ án có chất lượng nổi bật.
Bắc Ninh: Hội thảo Sử dụng và khai thác công cụ sở hữu trí tuệ
Ngày 12/11, Liên hiệp các Hội Thành phố đã phối hợp Cục Sở hữu trí tuệ- Bộ Khoa học và Công nghệ tổ chức Hội thảo “Sử dụng và khai thác công cụ sở hữu trí tuệ thúc đẩy hoạt động nghiên cứu phát triển và đổi mới sáng tạo trong các trường đại học, cao đẳng trên địa bàn Thành phố Bắc Ninh”.
Đắk Lắk: Phát huy giá trị rừng và biển trong phát triển kinh tế xã hội của tỉnh
Việc hợp nhất tỉnh Đắk Lắk và tỉnh Phú Yên đã hình thành một không gian phát triển mới, kết nối vùng cao nguyên với duyên hải, kết nối đại ngàn với Biển Đông. Đây không chỉ là sự thay đổi về địa giới hành chính mà còn mở ra cơ hội tổ chức lại không gian phát triển, khai thác và sử dụng hiệu quả hơn các nguồn lực tự nhiên, văn hóa và con người.
Đẩy mạnh giáo dục STEM, tạo nền tảng phát triển nhân tài khoa học và công nghệ tại An Giang
Ngày 12/11, Liên hiệp Hội Việt Nam phối hợp với Liên hiệp Hội tỉnh An Giang tổ chức Hội thảo “Đẩy mạnh giáo dục STEM để phát triển nhân tài khoa học và công nghệ tỉnh An Giang”. Hội thảo có sự tham dự của lãnh đạo Liên hiệp Hội Việt Nam, đại diện Liên hiệp Hội các tỉnh, thành phố, các cơ quan sở ngành đại phương, trường đại học, cán bộ quản lý giáo dục và đông đảo thầy cô giáo trên địa bàn tỉnh.
Nhà văn hóa Lê Hồng Dương với hành trình gìn giữ di sản Kinh Bắc
Nhân dịp kỷ niệm Ngày Văn hóa Việt Nam (24/11), sáng 12/12 tại Hà Nội, Viện Nghiên cứu, Bảo tồn và Phát huy Văn hóa Dân tộc (trực thuộc Liên hiệp các Hội Khoa học và Kỹ thuật Việt Nam) đã phối hợp với Liên hiệp các Hội Văn học Nghệ thuật Việt Nam tổ chức hội thảo khoa học với chủ đề “Nhà văn hóa Lê Hồng Dương với Di sản văn hóa dân tộc”.