Giúp dân làm nông nghiệp thích ứng với biến đổi khí hậu
Trung tâm đã phối hợp với Viện Cây lương thực & Cây thực phẩm (CLT&CTP) và Cục Bảo vệ thực vật (BVTV) thực hiện dự án “Đưa lý thuyết vào thực tiễn: Mở rộng quy mô quản lý đa dạng sinh học của người dân đối với an ninh lương thực” do Tổ chức Nâng cao năng lực cộng đồng khu vực Đông Nam Á của Phillipine (viết tắt SEARICE) tài trợ. Để triển khai dự án này, SRD và các đối tác đã giúp nông dân vùng ven biển ở thôn Đông Tân, xã Đa Lộc, huyện Hậu Lộc, tỉnh Thanh Hóa chọn tạo giống lúa thích ứng với đất nhiễm mặn. Nông dân được tập huấn các kỹ năng về bảo tồn và chọn tạo giống lúa theo phương pháp “cầm tay chỉ việc”. Các học viên còn được giới thiệu và hướng dẫn thực hành những kỹ thuật về chọn tạo giống như phục tráng, chọn dòng phân ly, so sánh giống và áp dụng phương pháp thâm canh lúa cải tiến SRI. Học viên chủ động tham gia từ khâu xây dựng các khảo nghiệm đến tổ chức nghiên cứu, theo dõi cũng như các biện pháp tác động trên đồng ruộng suốt hơn 3 tháng. Trải qua 3 mùa vụ, thực hiện đánh giá một số giống lúachịu mặn do Viện CLT&CTP cung cấp như M2, M4, M11 và M12 so với những giốngđang trồng rộng rãi tại địa phương, nông dân đã chọn lọc được giống lúa M2 có tiềm năng phát triển tại các khu ruộng mặn trong thôn.
Nông dân trở thành nhà nghiên cứu trên đồng ruộng. Ảnh: SRD
Chị Trần Thị Tiến ở thông Đông Tân cho biết: “Sau vụ đầu tiên khảo nghiệm tại ruộng lớp học chúng tôi rất thích giống M2 vì cho năng suất đạt 2,8 tạ/sào, lá lúa nhỏ dễ làm chứ không như giống Nhị ưu 838 lá to cứng khó chăm sóc. Tôi đã lấy 2 bò lúa giống M2 từ ruộng lớp học, và gieo khoảng 2 thước trong vụ mùa 2013. Tôi đã áp dụng những gì cán bộ hướng dẫn cấy 1 dảnh và cấy mạ non, bón phân đúng thời điểm. Sau vụ mùa so khu ruộng trồng giống Nhị ưu 838 và Dưu 527 tôi thấy M2 hơn hẳn, M2 rất chi năng suất ăn thử cơm rất ngon. Gia đình tôi trước đây chỉ cấy chủ yếu giống Nhị ưu 838 vì chỉ giống này mới chịu được khu đồng 2 lúa bị mặn. Nhưng gạo thu được nhà tôi không ăn mà để chăn nuôi vì cơm khô. Đến vụ xuân này chúng tôi quyết định dùng toàn bộ 1,6 sào ruộng 2 lúa để cấy M2. Đến thời điểm này chưa thu hoạch nhưng so với những ruộng lúa bên cạnh chị nhìn xem M2 phát triển hơn hẳn.” .Từ ngày canh tác lúa M2, biết được kỹ thuật để giống, và áp dụng những nguyên tắc của phương pháp SRI, nhiều hộ nông dân như gia đình chị Tiến rất phấn khởi vì đã tiệt kiệm được khoảng 200 nghìn chi phí sản xuất trên một sào (500m2) lúa do không phải mất tiền mua lúa giống, số lần phun thuốc trừ sâu ít hơn do lúa M2 có khả năng chống chịu sâu bệnh tốt, cần ít công chăm sóc hơn.
Ở Bắc Kan, “hệ thống thâm canh lúa cải tiến (SRI) ứng phó với biến đổi khí hậu” được SRD triển khai từ đầu năm 2012 tại ba huyện Ba Bể, Chợ Mới và Na Rì đã được Phó Giám đốc Sở NN&PTNT tỉnh Đặng Văn Sơn đánh giá cao vì đã giúp nâng cao năng lực cho người nông dân để có thể áp dụng các tiến bộ khoa học mới trên những giống lúa thuần của địa phương.
Cụ thể, dự án đã hướng dẫn nông dân áp dụng SRI trên nhiều giống lúa thuần địa phương và chân đất khác nhau để tìm ra được những giống lúa và điều kiện phù hợp nhất trước khi áp dụng SRI trên quy mô lớn hơn. Nông dân được dự án nâng cao năng lực để trở thành nhà khoa học ngay trên đồng ruộng. Kết quả bước đầu cho thấy SRI giúp tăng sản lượng đến 30%, rất phù hợp khi áp dụng trên một số giống lúa thuần của địa phượng, đặc biệt là giống Bao Thai.
Phó Chủ tịch UBND tỉnh Lê Đình Sơn (người đứng giữa đội m ũ) đang trao đổi với 1 hộ dân áp dụng nền đệm lót sinh học trong chăn nuôi lợn. Ảnh: Phan Thắng (Trung tâm ứng dụng KHKT&BVCTVN huyện Can Lộc)
Ông Ngô Tiến Dũng, Phó Cục trưởng Cục Bảo vệ thực vật, cho rằng, SRI giúp tăng cường khả năng chống chịu của cây lúa trước những tác động của các hiện tượng thời tiết cực đoan nhờ có bộ rễ bám sâu hơn lúa được canh tác theo phương thức truyền thống. Hơn nữa, nhờ giảm được 30% lượng nước tưới nên SRI có thể thích ứng tốt hơn trong điều kiện khô hạn. Đặc biệt, nhờ cắt giảm việc giữ nước thường xuyên trong ruộng, SRI giúp giảm đáng kể khí mê-tan, một trong những loại khí gây phát thải khí nhà kính, gây ra BĐKH toàn cầu.
Triển khai dự án “Giảm nhẹ rủi ro thiên tai và thích ứng với biến đổi khí hậu dựa vào cộng đồng” do tổ chức Caritas Úc tài trợ, SRD đã hỗ trợ 18 hộ gia đình xã viên hợp tác xã Thái Dương Thượng thuộc xã Hải Dương, huyện Hương Trà, tỉnh Thừa Thiên – Huế xây dựng thành công mô hình trồng dưa hấu chịu hạn nhằm tận dụng diện tích đất trồng lúa bỏ hoang trong vụ hè thu do thiếu nước và tạo thêm sinh kế cho bà con nông dân. Dưa hấu tại đây có vị ngọt thanh, đó là sự kết hợp vị mặn của biển và vị ngọt của đường, theo o Thúy – một trong những hộ trồng dưa thành công nhất tại xã cho biết.
Bên cạnh đó, giống lúa chịu mặn RVT mà SRD đầu tư trồng trên cánh đồng Hải Dương khẳng định được ưu thế vượt trội trong điều kiện thời tiết khắc nghiệt. RVT cho năng suất và chất lượng cao, đạt khoảng 50 -55 tạ/ ha, giúp nông dân có thể bán với giá thành cao hơn các giống lúa địa phương sử dụng trước đây, góp phần nâng cao thu nhập cho người nông dân. RVT có khả năng chịu mặn, kháng được một số loại sâu bệnh tốt, khả năng hấp thu dinh dưỡng cao, thời gian sinh trưởng ngắn giảm rủi ro khi điều kiện thời tiết mưa lụt.
Mô hình lúa chịu mặn RVT không chỉ mang lại lợi ích kinh tế mà còn tác động về mặt xã hội. Mô hình đã giúp nâng cao nhận thức và năng lực của chính quyền địa phương và người dân thích ứng với tác động của biến đổi khí hậu ở khu vực ven phá Tam Giang, giúp người nông dân địa phương nâng cao nhận thức về công tác giống và những kiến thức thực tế trên đồng ruộng, xác định được giống lúa mới có chất lượng cao để bổ sung vào cơ cấu giống lúa địa phương, góp phần xoá đói giảm nghèo, đảm bảo an ninh lương thực. Những hộ nông dân tham gia trồng lúa chịu mặn RVT đều khẳng định giống lúa RVT thích hợp với vùng đất bị mặn, chua phèn, đặc biệt đối với các địa phương có chân ruộng nhiễm mặn ven biển, ven đầm phá để thích ứng với sự biến đổi của khí hậu ngày một gay gắt như hiện nay.
Cùng với các giống cây thích ứng với biến đổi khí hậu, SRD cùng các đối tác đã giúp nông dân một số địa phương tổ chức chăn nuôi theo kỹ thuật tiên tiến. Mô hình chăn nuôi trên đệm lót sinh học là một ví dụ được SRD thực hiện thành công trong khuôn khổ dự án “Áp dựng chuối giá trị để cải thiện sinh kế nông thôn trong bối cảnh biến đổi khí hậu” tại một số xã ở huyện Can Lộc, tỉnh Hà Tĩnh.
Sau khi đến thăm mô hình này ở xã Xuân Lộc, Phó chủ tịch UBND tỉnh Hà Tĩnh Lê Đình Sơn đã cho rằng mô hình “chăn nuôi trên nền đệm lót sinh học” đã đảm bảo hiệu quả về môi trường, tiết kiệm chi phí đầu vào, giảm giá thành trong chăn nuôi, sản phẩm phụ được dùng cho trồng trọt là những điều rất cần thiết phải có nghiên cứu sâu để có căn cứ nhân rộng trên các địa phương khác của tỉnh. Ông Sơn đề nghị huyện cần khẩn trương đánh giá khách quan, có khoa học và bàn phương án mở rộng trên địa bàn các xã khác trong huyện. Ông Sơn cũng cho biết thêm tỉnh sẽ đưa dự án SIDA vào hỗ trợ triển khai mô hình và khuyến khích các công ty chăn nuôi liên kết thực hiện quy trình này.
Người dân tham gia thực hiện mô hình này cũng là những chủ thể trực tiếp xây dựng cuốn tài liệu “Một số biện pháp bảo vệ vật nuôi, cây trồng trong điều kiện thời tiết cực đoan”. Cuốn tài liệu được xây dựng trên cơ sở kết hợp giữa kiến thức khoa học và kinh nghiệm thực tiễn của người dân bản địa. Nó không chỉ tổng hợp những biện pháp kỹ thuật do chuyên gia nông nghiệp cung cấp mà còn đưa ra những “bí kíp” đã được người dân ở Can Lộc đúc rút từ quá trình chăn nuôi trồng trọt của mình. Đa số người dân tham gia đóng góp ý kiến đều cho rằng cuốn tài liệu sẽ giúp họ chủ động hơn trong việc ứng phó với những thay đổi về thời tiết. Nếu như trước đây họ thường ở thế bị động mỗi khi hiện tượng thời tiết cực đoan xảy ra thì giờ đây họ chủ động áp dụng những biện pháp phòng ngừa để bảo vệ mùa màng, đàn trâu, đàn gà của mình.
Bà Vũ Thị Bích Hợp, Giám đốc SRD, cho biết, SRD đã thực hiện rất nhiều dự án lồng ghép biến đổi khí hậu, dự án nông nghiệp bền vững. Nhưng khi bắt tay vào thực hiện, cán bộ dự án không nói với người dân những lo lắng, tính toán cho biến đổi khí hậu mà chỉ nói dự án đóng góp vào môi trường, giúp sử dụng tài nguyên thiên nhiên một cách hiệu quả, giảm thiểu phát thải trong không khí… Đây chính là cách thức giúp người dân chuyển dần nhận thức, rồi sau đó mới dần giải thích cho họ thế nào là thích ứng, giảm thiểu tác động của biến đổi khí hậu.
