Liên hiệp các hội khoa học và kỹ thuật Việt Nam
Thứ sáu, 07/10/2005 14:11 (GMT+7)

Giáo sư Nguyễn Lân – Nhà giáo, nhà văn hóa lớn

Là một trí thức chân chính, ông đã suốt đời đem toàn bộ khối óc và con tim để học tập, nghiên cứu, biên soạn phục vụ Tổ quốc và nhân dân. Trong nghề dạy học, ông là một bậc tôn sư không những uyên bác về học vấn mà càn mẫu mực về nhân cách và đạo lý làm người” ( Tạp chí Thế giới mới số 550, ngày 25/8/2003).

Nay ông đã là người thiên cổ, nhưng những gì giáo sư cống hiến cho đất nước thì mãi vẫn còn đó.

Giáo sư, Nhà giáo nhân dân Nguyễn Lân (bút danh Từ Ngọc) sinh ngày 14/6/1906; quê quán: thôn Ngọc Lập, xã Phùng Chí Kiên, huyện Mỹ Hào, tỉnh Hưng Yên.

Năm 1932, sau khi tốt nghiệp thủ khoa trường Cao đẳng Sư phạm Đông Dương, giáo sư thành lập và giảng dạy tại trường tư thục Thăng Long (Hà Nội). Năm 1935, ông vào Huế dạy tại các trường Quốc học, Đồng Khánh, Bách nghệ. Cách mạng tháng Tám năm 1945, ông trở thành Trưởng ty Giáo dục tỉnh Thừa Thiên kiêm Giám đốc Nha học chính Trung Bộ. Sau đó, ông chuyển ra Hà Nội, dạy trường chuyên khoa Chu Văn An. Toàn quốc kháng chiến bùng nổ, ông làm Giám đốc Giáo dục Liên khu 10, rồi Liên khu Việt Bắc. Năm 1951, ông được điều động sang dạy tại trường Sư phạm cao cấp khối xã hội của ta được xây dựng trên đất Nam Ninh, Trung Quốc. Năm 1956, ông dạy ở trường Đại học Sư phạm Hà Nội với cương vị chủ nhiệm bộ môn Tâm lý giáo dục. Về sau, trường Đại học Sư phạm Hà Nội thành lập khoa Tâm lý giáo dục, ông là vị chủ nhiệm khoa đầu tiên và liên tục cho tới khi về hưu (1970).

Năm 1925 (đang học trường Bưởi), ông đã viết cuốn tiểu thuyết đầu tay mang tên ”Cậu bé nhà quê” với bút danh Từ Ngọc. Cuốn tiểu thuyết này về sau được Nha học chính Đông Dương cho dịch ra tiếng Pháp và đến năm 1934 được dùng làm sách giáo khoa cho học sinh. “Cậu bé nhà quê” đã mở đầu khuynh hướng hiện thực chủ nghĩa trong tiểu thuyết Việt Nam hiện đại buổi đầu. Sau đó, ông tiếp tục cho ra đời các tiểu thuyết: Khói hương (1935), Ngược dòng (1936), Hai ngả (1938)và các truyện ngắn: Ai khốn nạn, Tiếng vàng, Ngoài khơi...

Giáo sư Nguyễn Lân còn viết báo, sách khảo cứu văn học, sử học, trong đó có nghiên cứu về Nguyễn Trường Tộ (1941), một hiện tượng rất có ý nghĩa. Với tư duy khoa học và công bằng, tác giả đã nhấn mạnh Nguyễn Trường Tộ là người vì nước vì dân, đã đưa ra những phương hướng cách tân mà nếu thực hiện được, cục diện đất nước sẽ sáng sủa hơn.

Ông còn là một nhà ngôn ngữ có tên tuổi. Ngoài bộ sách ngữ pháp Việt Nam , được dùng trong nhà trường một thời gian dài, ông còn có các sách: Muốn đúng chính tả (1949), Viết thế nào cho đúng (1965 – viết chung), Tôi yêu tiếng Việt (1995).

Giáo sư Nguyễn Lân còn là nhà biên soạn từ điển số một ở nửa sau thế kỷ 20. Trước và sau khi nghỉ hưu, ông đã xuất bản 9 cuốn từ điển ( Có tài liệu nói giáo sư Nguyễn Lân đã xuất bản 10 từ điển):

1.      Từ điển chính tả phổ thông (1963)

2.      Thuật ngữ tâm lý giáo dục (1967)

3.      Từ điển Pháp-Việt (1981) là công trình tập thể

4.      Từ điển từ và ngữ Hán-Việt (1989)

5.      Từ điển Việt-Pháp (1989) cùng giáo sư Lê Khả Kế

6.      Từ điển thành ngữ và tục ngữ Việt Nam (1989)

7.      Từ điển thành ngữ và tục ngữ Pháp-Việt (1993)

8.      Từ điển thành ngữ và tục ngữ Việt-Pháp (1994)

9.      Từ điển từ và ngữ Việt Nam (Ông một mình chấp bút khi đã 90 tuổi và được in ra vào năm 95 tuổi)

Giáo sư Nguyễn Lân đã từng bộc bạch:

Tôi vẫn hay làm thơ

Nhưng không là thi sĩ

Dù chẳng là thi sĩ

Vẫn cứ thích làm thơ

Ca ngợi chân thiện mỹ

Từ muôn thủa đến giờ

Sinh thời, ông đã có lần đến chơi nhà giáo sư Vũ Khiêu và được chủ nhà viết tặng ông bài thơ:

Tình bạn vong niên trải tháng năm

Tôi gần chín chục, bác gần trăm

Dãi dầu sương tuyết, đôi thân trúc

Vương vấn non sông một ruột tằm

Giáo dưỡng không rời gương chính khí

Tu tề chẳng thẹn khách nho lâm

Trời còn thêm tuổi ông Bành mãi

Sớm tối xin tròn một chữ tâm.

Giáo sư Nguyễn Lân đọc xong, viết tặng lại giáo sư Vũ Khiêu bài thơ như sau:

Cảm ơn tình bạn đã bao năm

Tuổi đã cùng nhau sắp một trăm!

Tình nghĩa sâu xa như biển cả,

Tinh thần đẹp đẽ tựa tơ tằm

Bao nhiêu gương sáng cùng ca ngợi,

Biết mấy cảnh buồn đã phải lâm.

Dẫu được ông Bành thêm tuổi nữa

Luôn luôn giữ trọn được thành tâm!

Năm 1994, ông đã cho ra đời tập thơ Nhớ nguồn.Và trong suốt cuộc đời của mình, ông đã cống hiến cho xã hội 42 đầu sách.

Trước Cách mạng tháng Tám 1945, ông là một sáng lập viên của Hội truyền bá quốc ngữ ở Trung Kỳ. Sau đó, ông là Hội trưởng Hội Văn hóa cứu quốc Trung Kỳ, là Uỷ viên Thường vụ Đảng Xã hội Việt Nam liên tục nhiều khóa, phụ trách báo Tổ quốccủa Đảng Xã hội, Uỷ viên Ban Chấp hành, Uỷ viên Đoàn Chủ tịch Mặt trận Tổ quốc Việt Nam trong nhiều khóa. Khi đã ngoài 90, ông vẫn là vị Chủ tịch đầu tiên Hội Khuyến học Việt Nam .

Giáo sư Nguyễn Lân được Đảng và Nhà nước tặng thưởng: Huân chương Độc lập hạng Nhì, Huân chương Lao động hạng Nhất, giải thưởng Nhà nước về các công trình khoa học...

Giáo sư mất ngày 7/8/2003, để lại một khoảng trống vắng cho ngành giáo dục nước nhà.

Tổng Bí thư Đảng Cộng sản Việt Nam Nông Đức Mạnh đã đánh giá ông là “một trong những nhà giáo, nhà khoa học giáo dục tiêu biểu của nước nhà trong thế kỷ 20. Lòng yêu mến quốc văn và đạo đức người thầy suốt đời gắn bó với sự nghiệp giáo dục của giáo sư Nguyễn Lân là tấm gương sáng cho các thầy cô giáo trong sự nghiệp phát triển nền giáo dục nước nhà thời kỳ đổi mới”.

Nguồn: Thế giới trong ta số 218

Xem Thêm

Tin mới

VUSTA tổng kết 15 năm triển khai Dự án Quỹ Toàn cầu phòng, chống HIV/AIDS
Ngày 12/11/2026, tại Quảng Ninh, Ban Quản lý dự án VUSTA - Dự án Quỹ Toàn cầu phòng, chống HIV/AIDS tổ chức tổng kết dự án giai đoạn 2024-2026, đồng thời nhìn lại toàn bộ chặng đường hoạt động giai đoạn 2011-2026. Sự kiện đánh dấu 15 năm VUSTA đóng vai trò là cầu nối chiến lược, gắn kết cộng đồng cùng hệ thống y tế công của Việt Nam trong công tác phòng, chống dịch bệnh.
Giải thưởng Loa Thành lần thứ 38: Lần đầu tiên trao 02 giải Đặc biệt, ghi nhận 312 đồ án dự thi
Sáng 15/11, tại Hà Nội, Lễ trao Giải thưởng Loa Thành lần thứ 38 năm 2026 được tổ chức nhằm vinh danh những đồ án xuất sắc thuộc lĩnh vực Kiến trúc - Xây dựng. Mùa giải năm nay ghi nhận số lượng tham dự cao kỷ lục với 312 đồ án đến từ 29 trường đại học trên cả nước. Đặc biệt, lần đầu tiên trong lịch sử 38 năm tổ chức, Giải thưởng trao hai giải Đặc biệt cho những đồ án có chất lượng nổi bật.
Bắc Ninh: Hội thảo Sử dụng và khai thác công cụ sở hữu trí tuệ
Ngày 12/11, Liên hiệp các Hội Thành phố đã phối hợp Cục Sở hữu trí tuệ- Bộ Khoa học và Công nghệ tổ chức Hội thảo “Sử dụng và khai thác công cụ sở hữu trí tuệ thúc đẩy hoạt động nghiên cứu phát triển và đổi mới sáng tạo trong các trường đại học, cao đẳng trên địa bàn Thành phố Bắc Ninh”.
Đắk Lắk: Phát huy giá trị rừng và biển trong phát triển kinh tế xã hội của tỉnh
Việc hợp nhất tỉnh Đắk Lắk và tỉnh Phú Yên đã hình thành một không gian phát triển mới, kết nối vùng cao nguyên với duyên hải, kết nối đại ngàn với Biển Đông. Đây không chỉ là sự thay đổi về địa giới hành chính mà còn mở ra cơ hội tổ chức lại không gian phát triển, khai thác và sử dụng hiệu quả hơn các nguồn lực tự nhiên, văn hóa và con người.
Đẩy mạnh giáo dục STEM, tạo nền tảng phát triển nhân tài khoa học và công nghệ tại An Giang
Ngày 12/11, Liên hiệp Hội Việt Nam phối hợp với Liên hiệp Hội tỉnh An Giang tổ chức Hội thảo “Đẩy mạnh giáo dục STEM để phát triển nhân tài khoa học và công nghệ tỉnh An Giang”. Hội thảo có sự tham dự của lãnh đạo Liên hiệp Hội Việt Nam, đại diện Liên hiệp Hội các tỉnh, thành phố, các cơ quan sở ngành đại phương, trường đại học, cán bộ quản lý giáo dục và đông đảo thầy cô giáo trên địa bàn tỉnh.
Nhà văn hóa Lê Hồng Dương với hành trình gìn giữ di sản Kinh Bắc
Nhân dịp kỷ niệm Ngày Văn hóa Việt Nam (24/11), sáng 12/12 tại Hà Nội, Viện Nghiên cứu, Bảo tồn và Phát huy Văn hóa Dân tộc (trực thuộc Liên hiệp các Hội Khoa học và Kỹ thuật Việt Nam) đã phối hợp với Liên hiệp các Hội Văn học Nghệ thuật Việt Nam tổ chức hội thảo khoa học với chủ đề “Nhà văn hóa Lê Hồng Dương với Di sản văn hóa dân tộc”.