Liên hiệp các hội khoa học và kỹ thuật Việt Nam
Thứ bảy, 10/12/2005 14:49 (GMT+7)

Giáo sư Hoàng Phê: Người đưa hồn chữ Việt lên Internet

Cây đại thụ của làng từ điển


Đối với nhà khoa học nói chung và giới ngôn ngữ học trong nước nói riêng, GS. Hoàng Phê xứng đáng là cây đại thụ của làng từ điển. Đóng góp lớn lao nhất của ông là đã tìm ra chìa khoá để giữ gìn sự trong sáng của tiếng Việt.


Với một mong muốn là làm sao có thể thống nhất được tiếng Việt, đưa tiếng Việt giữa hai miền Nam Bắc sau những năm tháng đất nước bị chia cắt vì chiến tranh, ông đã lặn lội vào Nam, tìm đến những học giả nổi tiếng lúc bấy giờ của miền Nam như Lê Văn Đức, Nguyễn Hiến Lê để thực hiện mong ước ấy. Sau này, khi bắt tay vào biên soạn cuốn Từ điển tiếng Việt, một công trình khoa học tập thể đầu tiên của cả nước, ông đã xây dựng thành công một kho phiếu tư liệu khổng lồ với trên ba triệu phiếu trong một khoảng thời gian rất ngắn. Những vấn đề còn tranh cãi như phiên âm, ngữ nghĩa, chuẩn chính tả được ông xử lý nhuần nhuyễn. Công trình này lúc bấy giờ đã được cố Thủ tướng Phạm Văn Đồng quan tâm, động viên và cũng chính đích thân cố Thủ tướng đã viết lời tựa cho cuốn sách. Đến nay, Từ điển tiếng Việtđã tái bán 11 lần với số lượng hơn 100.000 bản.


Có một lĩnh vực nữa mà nhiều người thường nhắc đến giáo sư, đó là việc ông đã mạnh dạn đưa công nghệ thông tin vào phục vụ cho công tác nghiên cứu ngôn ngữ học nói riêng và biên soạn từ điển nói chung. Một công việc có thể nói là khá gai góc và thường gây nản lòng đối với những người làm công tác khoa học xã hội. Thế nhưng, sự cố gắng và nỗ lực của ông đã khiến cho nhiều người nể phục và ủng hộ ông một cách mạnh mẽ. Trong số đó có thể kể đến một số người mà về sau này đã trở thành những người bạn vong niên của ông như GS.TS. Nguyễn Quang A, nguyên chủ tịch Hội Tin học Việt Nam; GS.TS. Ngô Thanh Nhàn, một giáo sư nổi tiếng về ngôn ngữ toán và công nghệ thông tin ở Đại học New York, Mỹ; TS. Công nghệ thông tin Ngô Trung Việt, v.v..


Đưa hồn chữ Việt lên Internet


Trong những ngày về hưu, với mong muốn trong tương lai Việt Nam cũng sẽ có được những từ điển lớn như Petit Larousse, Oxford, Longman, ông đã cho xây dựng Trung tâm Từ điển học để làm nơi nghiên cứu và biên soạn từ điển nói riêng và ngôn ngữ nói chung. Tại đây, ông đã chỉ đạo xây dựng cho Trung tâm website từ điển học tại địa chỉ http://vietlex.com.vn. Thông qua website này nhiều tổ chức ngôn ngữ và từ điển trên thế giới đã phần nào biết đến diện mạo của nền từ điển học vốn đang còn non trẻ của nước ta.


GS. Hoàng Phê còn chỉ đạo xây dựng thành công một ngân hàng ngữ liệu tiếng Việt trên máy tính được coi vào loại lớn nhất của cả nước với khoảng hơn 3 triệu câu, và hơn 60 triệu âm tiết. Hiện tại, ngân hàng dữ liệu này giúp ích rất lớn cho công tác nghiên cứu ngôn ngữ, biên soạn từ điển, và bước đầu đã phục vụ cho một số yêu cầu của công tác công nghệ thông tin. Song song với những kế hoạch trên ông cũng mạnh dạn đề xướng việc đưa công nghệ thông tin vào phục vụ công tác biên soạn và xử lý từ điển, một lĩnh vực hết sức mới mẻ đối với ngành từ điển nước ta. Nếu như trước đây mọi công việc liên quan đến từ điển được tiến hành với những phương pháp mang tính thủ công truyền thống, thì ngày nay nhờ áp dụng công nghệ thông tin mà công việc biên soạn từ điển ở Trung tâm của ông đã chuyên nghiệp hơn rất nhiều.


Với những đóng góp lớn, ông đã được Nhà nước trao tặng những phần thưởng cao quý. Những công trình do ông đảm nhiệm đều nằm trong số các công trình được Nhà nước trao tặng Giải thưởng nhà nước trong đợt này như cụm công trình tập thể do ông chủ biên Từ điển tiếng Việt; cụm công trình cá nhân gồm Từ điển chính tả, Từ điển vần, Chính tả tiếng Việt, Lôgic-Ngôn ngữ học.

Nguồn: Khoa học và Đời sống, số 92 (1810), ngày 18/11/2005

Xem Thêm

Tin mới

VUSTA tổng kết 15 năm triển khai Dự án Quỹ Toàn cầu phòng, chống HIV/AIDS
Ngày 12/11/2026, tại Quảng Ninh, Ban Quản lý dự án VUSTA - Dự án Quỹ Toàn cầu phòng, chống HIV/AIDS tổ chức tổng kết dự án giai đoạn 2024-2026, đồng thời nhìn lại toàn bộ chặng đường hoạt động giai đoạn 2011-2026. Sự kiện đánh dấu 15 năm VUSTA đóng vai trò là cầu nối chiến lược, gắn kết cộng đồng cùng hệ thống y tế công của Việt Nam trong công tác phòng, chống dịch bệnh.
Giải thưởng Loa Thành lần thứ 38: Lần đầu tiên trao 02 giải Đặc biệt, ghi nhận 312 đồ án dự thi
Sáng 15/11, tại Hà Nội, Lễ trao Giải thưởng Loa Thành lần thứ 38 năm 2026 được tổ chức nhằm vinh danh những đồ án xuất sắc thuộc lĩnh vực Kiến trúc - Xây dựng. Mùa giải năm nay ghi nhận số lượng tham dự cao kỷ lục với 312 đồ án đến từ 29 trường đại học trên cả nước. Đặc biệt, lần đầu tiên trong lịch sử 38 năm tổ chức, Giải thưởng trao hai giải Đặc biệt cho những đồ án có chất lượng nổi bật.
Bắc Ninh: Hội thảo Sử dụng và khai thác công cụ sở hữu trí tuệ
Ngày 12/11, Liên hiệp các Hội Thành phố đã phối hợp Cục Sở hữu trí tuệ- Bộ Khoa học và Công nghệ tổ chức Hội thảo “Sử dụng và khai thác công cụ sở hữu trí tuệ thúc đẩy hoạt động nghiên cứu phát triển và đổi mới sáng tạo trong các trường đại học, cao đẳng trên địa bàn Thành phố Bắc Ninh”.
Đắk Lắk: Phát huy giá trị rừng và biển trong phát triển kinh tế xã hội của tỉnh
Việc hợp nhất tỉnh Đắk Lắk và tỉnh Phú Yên đã hình thành một không gian phát triển mới, kết nối vùng cao nguyên với duyên hải, kết nối đại ngàn với Biển Đông. Đây không chỉ là sự thay đổi về địa giới hành chính mà còn mở ra cơ hội tổ chức lại không gian phát triển, khai thác và sử dụng hiệu quả hơn các nguồn lực tự nhiên, văn hóa và con người.
Đẩy mạnh giáo dục STEM, tạo nền tảng phát triển nhân tài khoa học và công nghệ tại An Giang
Ngày 12/11, Liên hiệp Hội Việt Nam phối hợp với Liên hiệp Hội tỉnh An Giang tổ chức Hội thảo “Đẩy mạnh giáo dục STEM để phát triển nhân tài khoa học và công nghệ tỉnh An Giang”. Hội thảo có sự tham dự của lãnh đạo Liên hiệp Hội Việt Nam, đại diện Liên hiệp Hội các tỉnh, thành phố, các cơ quan sở ngành đại phương, trường đại học, cán bộ quản lý giáo dục và đông đảo thầy cô giáo trên địa bàn tỉnh.
Nhà văn hóa Lê Hồng Dương với hành trình gìn giữ di sản Kinh Bắc
Nhân dịp kỷ niệm Ngày Văn hóa Việt Nam (24/11), sáng 12/12 tại Hà Nội, Viện Nghiên cứu, Bảo tồn và Phát huy Văn hóa Dân tộc (trực thuộc Liên hiệp các Hội Khoa học và Kỹ thuật Việt Nam) đã phối hợp với Liên hiệp các Hội Văn học Nghệ thuật Việt Nam tổ chức hội thảo khoa học với chủ đề “Nhà văn hóa Lê Hồng Dương với Di sản văn hóa dân tộc”.