Được tin cậy, trí thức sẽ cống hiến

- Thưa Giáo sư, tuần qua câu chuyện về trọng dụng trí thức lại nóng lên sau 2 buổi làm việc của Tổng Bí thư với Liên hiệp các Hội Khoa học và Kỹ thuật VN (VUSTA) và Ban Tuyên giáo Trung ương. Như vậy có thể thấy Đảng và Nhà nước luôn trăn trở về việc xây dựng một đội ngũ trí thức trong thời kỳ mới?

Tổng Bí thư Nguyễn Phú Trọng đã dành hẳn hai ngày để kiểm tra việc thực hiện Nghị quyết 27/NQ/TƯ về vấn đề xây dựng đội ngũ trí thức trong thời kỳ mới được thông qua tại Hội nghị Ban Chấp hành Trung ương Đảng lần thứ 7 khóa X. Ngay sau đó, Phó Thủ tướng Nguyễn Thiện Nhân đã dành một ngày để làm việc với Đại học Quốc gia Hà Nội, trong đó có kiểm tra hoạt động khoa học của Viện Vi sinh vật và công nghệ sinh học của chúng tôi. Điều đó thể hiện Đảng và Nhà nước rất muốn Nghị quyết 27 của Đảng phải trở thành hiện thực sinh động. Nghị quyết này khẳng định: Trong mọi thời đại, tri thức luôn là nền tảng tiến bộ xã hội, đội ngũ trí thức là lực lượng nòng cốt sáng tạo và truyền bá tri thức. Ngày nay, cùng với sự phát triển nhanh chóng của cách mạng khoa học và công nghệ hiện đại, đội ngũ trí thức trở thành nguồn lực đặc biệt quan trọng, tạo nên sức mạnh của mỗi quốc gia trong chiến lược phát triển... Trí thức Việt Nam là lực lượng lao động sáng tạo đặc biệt quan trọng trong tiến trình đẩy mạnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước và hội nhập quốc tế. Xây dựng đội ngũ trí thức vững mạnh là trực tiếp nâng tầm trí tuệ của dân tộc, sức mạnh của đất nước, nâng cao năng lực lãnh đạo của Đảng và chất lượng hoạt động của hệ thống chính trị. Đầu tư xây dựng đội ngũ trí thức là đầu tư cho phát triển bền vững. Đường lối đó đã được thể hiện vào thực tế thế nào là điều mà Tổng Bí thư và Đoàn giám sát của Chính phủ cùng đi với Tổng Bí thư đặc biệt quan tâm. Tại buổi làm việc với Ban Tuyên giáo Trung ương, Tổng Bí thư đã nhận xét: Thực tế đã chứng minh Nghị quyết số 27– NQ/TW ra đời kịp thời, có nội dung sát hợp, được triển khai đồng bộ, đem lại kết quả, thành tựu đáng ghi nhận, bước đầu đã phát huy tác dụng. Tuy nhiên, việc thực hiện Nghị quyết còn rất chậm, chưa thật sự nghiêm túc, phản ánh ý thức chấp hành Nghị quyết của một số cấp ủy Đảng chưa cao.

- Được biết trong buổi làm việc của Tổng Bí thư với VUSTA, Giáo sư đã đề nghị Đảng và Nhà nước tin tưởng vào đội ngũ trí thức hơn nữa sau khi dẫn thời kỳ mới thành lập nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa, Bác Hồ đã tin cậy vào một số trí thức và trao vào tay họ những trách nhiệm nặng nề?

Tôi đã mạnh dạn phát biểu miệng với Tổng Bí thư như sau: Ngay từ ngày thành lập nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa, Bác Hồ đã tin cậy vào một số trí thức và trao vào tay họ những trách nhiệm nặng nề. Các trí thức ấy lúc đó khoảng 30 tuổi, phần lớn chỉ có trình độ Đại học và rất nhiều người không phải là đảng viên. Tuy vậy khi được Bác Hồ tin cậy, họ đã làm tròn trách nhiệm và có nhiều cống hiến vẻ vang trong mọi lĩnh vực kinh tế -xã hội cho đến tận cuối đời. Bây giờ đội ngũ trí thức tập hợp trong các Hội là rất đông, rất tốt và rất nhiều người có trình độ cao. Nếu Tổng Bí thư và các nhà lãnh đạo khác biết tin vào tập thể từng Hội và tin vào một số trí thức tiêu biểu mà Đảng và Nhà nước đã có điều kiện theo dõi trong hơn nửa thế kỷ qua, tôi tin rằng chúng ta sẽ tránh vấp phải nhiều thiếu sót rất đáng tiếc về kinh tế - xã hội trong những năm qua... Thật sự tin cậy vào đội ngũ trí thức nước nhà sẽ là việc mà Tổng Bí thư đã noi được gương của Chủ tịch Hồ Chí Minh và để lại một dấu ấn quan trọng trong sự nghiệp Đổi Mới của đất nước.

- Như đã nói ở trên, có thể thấy là về chủ trương đường lối, Đảng và Nhà nước luôn coi trọng đội ngũ trí thức. Thậm chí vừa rồi, Tổng Bí thư có nói "trí thức là vàng ròng”. Nhưng trong thực tế những năm qua tinh thần của Nghị quyết 27 vẫn chưa được thực thi đúng mức. Báo cáo của Ban Tuyên giáo Trung ương thừa nhận: Chính sách tiền lương và chế độ chính sách nói chung đối với trí thức còn nhiều bất cập; chưa có chính sách đãi ngộ có tính đột phá đối với các nhóm trí thức đặc biệt?

Theo quan điểm của Phó Thủ tướng Nguyễn Thiện Nhân, nếu coi những người tốt nghiệp Đại học là trí thức, chúng ta đang có tới 3 triệu, nhưng số trí thức đang cần tập trung điều kiện để hỗ trợ phát triển chỉ vào khoảng 10.000 mà thôi. Tôi thì nghĩ rằng tiền lương ưu đãi cho cả 3 triệu trí thức là điều khó thực hiện ngay, nhưng có thể chú ý đến mấy việc sau đây: Với các giảng viên Đại học đã về hưu nhưng thực tế vẫn đang cống hiến cho sự nghiệp giáo dục và khoa học mà không được hưởng phụ cấp thâm niên như hàng triệu giáo viên khác thì thật quá vô lý. Tuy nhiên, quan trọng hơn trong chính sách đối với trí thức là cần thực sự tạo điều kiện cho người có khả năng cống hiến hết trí tuệ của mình trong sáng tạo khoa học và phục vụ thực tiễn kinh tế- xã hội của đất nước. Nếu với các trí thức trong nước không có được những điều kiện này thì làm sao có thể lôi kéo được trí thức Việt kiều và ngay cả đối với trí thức trẻ mới được cử đi đào tạo thạc sĩ, tiến sĩ tại các nước phát triển để họ có nhiệt tình về nước phục vụ? Việc có thể làm ngay là cần thực sự tôn trọng các Hội Khoa học chuyên ngành, nơi tập trung trí thức từng chuyên ngành trong cả nước, thể hiện qua việc lắng nghe ý kiến phản biện đầy tính khoa học và xây dựng của họ và giao trực tiếp cho họ những nhiệm vụ cụ thể mà thực tiễn đang cần giải quyết. Mặt khác cần rất coi trọng các ngành khoa học cơ bản vì nó là nền tảng, là xương sống của mọi ngành khoa học và công nghệ của nước nhà.

- Ông có thể đưa ra những ví dụ cho thấy nếu trọng dụng trí thức tốt hơn, nếu biết lắng nghe tiếng nói phản biện từ nhóm trí thức tiêu biểu nhiều hơn nữa, chúng ta sẽ tránh vấp phải nhiều thiếu sót rất đáng tiếc về kinh tế - xã hội trong những năm qua, như ông đã phát biểu?

Chuyện này ai cũng có thể dẫn ra rất nhiều ví dụ. Tôi chỉ nêu lên vài chuyện, đó là: Nếu Hội các ngành Sinh học chúng tôi được tin cậy và được giao trách nhiệm phản biện thì chúng tôi đã đề nghị chưa nên trồng ồ ạt cây cao su tại vùng Tây Bắc nước ta mà hiện nay đang bị chết hàng loạt; Chưa nên xây dựng các nhà máy Cồn sinh học quy mô lớn từ sắn khiến nông dân tấp nập phá rừng trồng sắn theo lối quảng canh, làm cho đất chỉ sau vài năm sẽ bạc màu hết (ở nước ngoài nguyên liệu làm cồn sinh học hiện nay thường dựa vào nguyên liệu giàu cellulose và thực vật biển); Không nên quá phụ thuộc vào dược phẩm nước ngoài mà cần xây dựng gấp ngành Công nghiệp vi sinh vật để sản xuất ra thế hệ dược phẩm dựa trên các vi sinh vật mang gen tái tổ hợp có giá trị phòng và chữa bệnh rất cao; Không để thiếu hiểu biết về cấu tượng đất (tức là đất có các hạt với kích thước vừa phải do chất mùn của vi sinh vật phải qua nhiều trăm năm mới tạo ra được và làm nên độ phì nhiêu, khác với đất cát và đất sét) dẫn đến việc xây dựng tràn lan các khu công nghiệp, khu chế xuất suốt ven các quốc lộ, tỉnh lộ; Không mở quá nhiều sân golf trên các vùng đất đang canh tác; Không để xảy ra tình trạng môn Sinh học ở phổ thông chẳng giống nước nào vì vừa quá nặng (hầu như bất kỳ môn nào có học ở Đại học đều có mặt trong chương trình này) vừa quá nông cạn (vì thời gian quá ít và thiếu phân ban sâu ở hai năm cuối cấp)...

Đó, chị thấy không, chỉ cần một Hội chuyên ngành đã có quá nhiều vấn đề cần phản biện rồi.

- Thưa Giáo sư, nếu chỉ nói về cơ chế trọng dụng trí thức là đang nói một chiều. Còn ở chiều ngược lại, thưa ông, cũng phải thừa nhận một thực tế, có một bộ phận trí thức Việt Nam đang yếm thế hoặc chưa thực sự tận tâm, tận lực phụng sự đất nước, phụng sự nhân dân?

Đúng như vậy và ở thời nào, ở chế độ nào cũng vậy. Trong mọi thành phần, mọi giai tầng đều có những lực lượng hăng hái cống hiến và cũng có những lực lượng chỉ chăm lo làm giàu bằng mọi cách cho mình hoặc an phận, hờ hững làm việc khi chưa thấy được trọng dụng. Tôi rất mừng thấy Phó Thủ tướng Nguyễn Thiện Nhân khen ngợi những cố gắng vượt bậc của 40 trí thức trẻ ở Viện chúng tôi. Tôi đã thành thật báo cáo với Phó Thủ tướng là họ đã tiến hành các hoạt động khoa học thực sự giỏi giang hơn thế hệ chúng tôi. Thứ trưởng Bộ KH&CN Lê Đình Tiến đã nhấn mạnh cần có cơ chế để không tiếp tục giao đề tài nghiên cứu cho những cán bộ chỉ nghiên cứu dở dang mà không đủ sức đi tiếp, ngược lại cần tạo điều kiện để các nghiên cứu (trừ một số lĩnh vực nghiên cứu cơ bản) có thể triển khai được kết quả đến tận thực tiễn sản xuất và đời sống của nhân dân. Thật đáng lo lắng khi trong tăng trưởng GDP ở nhiều nước phần đóng góp của khoa học-công nghệ thường chiếm 60-70% , còn ở nước ta chỉ mới vào khoảng 20-30% .Vậy mà chưa chắc đã được 20-30% (!), vì theo đề tài nghiên cứu "Đóng góp của yếu tố khoa học và tăng GDP” do Trung tâm Năng suất Việt Nam – Tổng cục Tiêu chuẩn - Đo lường - Chất lượng chủ trì thì đóng góp của khoa học-công nghệ vào GDP ở nước ta năm 2008 chỉ có là 9,8% (!)

- Đó là chưa kể trong đội ngũ trí thức nước nhà vẫn còn những trí thức cơ hội hay trí thức "rởm” nữa, thưa ông?

Trong cuộc sống những trí thức rởm hay trí thức cơ hội thì trước sau xã hội và đông đảo người dân, anh em trí thức, nhất là trong từng Hội chuyên ngành, đều thấy rõ. Vấn đề là lãnh đạo các cấp cần tin vào các Hội chuyên ngành để đừng trao tiền bạc do nhân dân đóng góp vào tay những người này. Nhiều khi họ chỉ là những ông "cai” chuyên lo khâu "chạy đề tài, dự án” để kiếm chác, còn thì việc triển khai đều hoàn toàn do những người khác thực hiện. Chính vì vậy trong phát biểu trước Tổng Bí thư tôi đã mạnh dạn kiến nghị: Ngoài việc tin tưởng vào đội ngũ đông đảo trí thức tôi còn muốn Tổng Bí thư và các nhà quản lý khoa học hãy lựa chọn ra một số những trí thức tiêu biểu. Các trí thức này tuổi tuy đã cao nhưng còn rất nhiệt tình và minh mẫn. Họ có thể tư vấn thẳng thắn cho Đảng nhiều vấn đề quan trọng của đất nước và ít ra cũng để tránh giao tiền nghiên cứu nhầm lẫn vào những người mà họ biết rất rõ là không đủ trình độ và khả năng giải quyết các đề tài, dự án ấy.

Xin trân trọng cảm ơn Giáo sư!