Dùng thuốc corticoid hợp lý

Các thuốc này ngày càng được cải tiến về công thức để tăng cường tác dụng chống viêm và giảm tác dụng giữ nước và muối, cũng như được sản xuất dưới nhiều dạng bào chế: thuốc tiêm, thuốc viên, thuốc nước, kem bôi, phun mù,… thuận lợi cho việc điều trị, nhưng cũng dẫn đến tình trạng lạm dụng thuốc. Có loại thuốc viên đã trở nên quen thuộc với những cái tên predni, dexa, hạt dưa,… và bị bệnh gì cũng uống; có người, vì không biết thuốc có tác dụng giữ nước tưởng rằng thuốc có tác dụng lên cân nên thỉnh thoảng mua về uống để mập lên. Kem bôi ngoài da là dạng bị lạm dụng nhiều nhất, có người đã tự pha chế một loại kem bôi mặt bằng cách trộn kem corticoid với một số thành phần khác như vitamin C, E để cho ra thứ gọi là kem dưỡng, làm trắng mà không hề biết rằng, sau một thời gian sử dụng, da mặt sẽ mỏng hơn và bị teo đi, hoặc sẽ bị nổi mụn nhiều hơn. Tất cả những lạm dụng trên đều có ảnh hưởng đến sức khoẻ người dùng thuốc.

Trừ một số trường hợp dùng corticoid để điều trị thay thế trong bệnh thiểu năng tuyến thượng thận hay trị bệnh thận hư, thuốc corticoid chỉ trị triệu chứng, giảm viêm, giảm đau, làm người bệnh đỡ khó chịu, chứ không loại trừ được nguyên nhân gây bệnh, không chữa khỏi bệnh nên chỉ được dùng thuốc khi cần thiết và phải tuân theo chỉ dẫn của cán bộ y tế.

Nếu dùng trong thời gian ngắn, khoảng dưới 1 tuần, thuốc corticoid ít gây tác dụng phụ. Nhưng khi phải dùng trong thời gian dài, tác dụng có hại sẽ tăng theo thời gian và liều dùng của thuốc. Các thuốc có tác động dài như dexamethason, betamethason gây ảnh hưởng đến tuyến thượng thận nhiều hơn những thuốc tác động ngắn như prednisolon; dùng thuốc tiêm ảnh hưởng nhiều hơn thuốc viên uống và bôi ngoài da, thuốc dạng xông hít (phun mù) ít gây ức chế tuyến này nhất. Vì vậy, để đảm bảo vừa trị bệnh có kết quả, vừa hạn chế độc tính của thuốc, việc dùng corticoid luôn theo những nguyên tắc sau:

- Liều lượng thuốc phải được bác sĩ chỉ định tuỳ theo tình trạng bệnh.

- Luôn dùng thuốc ở liều thấp nhất có hiệu quả. Trong trường hợp dùng thuốc để giảm đau, bắt đầu với liều thấp rồi tăng dần cho đến liều có tác dụng; trong trường hợp bệnh nặng, đe doạ tính mạng (hen suyễn, sốc phản vệ…) cần dùng liều cao để dập tắt bệnh sau đó giảm dần và trong quá trình dùng thuốc luôn có sự theo dõi của cán bộ y tế.

- Thời gian dùng thuốc tốt nhất là khoảng 8-9 giờ sáng, là thời điểm hormon bài tiết theo nhịp sinh lý nên sẽ ít gây ảnh hưởng đến tuyến thượng thận. Uống thuốc cách nhật (uống 1 ngày, nghỉ 1 ngày) vào một giờ đã ấn định hoặc dùng một lần duy nhất trong ngày tốt hơn chia thành những liều nhỏ.

- Sau một khoảng thời gian dài dùng thuốc với liều cao, khi ngưng trị liệu, cần giảm liều từ từ, không được ngưng thuốc đột ngột để tránh tai biến suy tuyến thượng thận.

- Không phối hợp thuốc corticoid với các thuốc kháng viêm không steroid vì không tăng cường tác dụng kháng viêm mà lại làm tăng tai biến loét dạ dày.

- Trong thời gian dùng thuốc cần ăn ít đường, mỡ, muối; tăng cường các thức ăn giàu đạm: thịt nạc, cá, đậu hũ… và các loại trái cây giàu kali như chuối, hồng khô, sầu riêng…

Tốt nhất, trước khi dùng thuốc nên tham khảo ý kiến của những nhà chuyên môn, không lạm dụng thuốc để tránh các tác dụng phụ nghiêm trọng như chảy máu dạ dày, loãng xương; hội chứng Cushing, trẻ em chậm lớn… ảnh hưởng đến sức khoẻ.

Nguồn: Thuốc & Sức khoẻ, số 291, 1/9/2005, tr 9