Đưa khoa học đến với công chúng

Hằng năm, tại các nước tiên tiến thường diễn ra ngày hội khoa học dành cho toàn dân với những chủ đề thiết thực. Chẳng hạn ngày hội Khoa học năm 2006 tại Pháp có chủ đề “Sức khoẻ và môi trường, sức khoẻ và lao động”. Trong những ngày này, giới khoa học Pháp có dịp giới thiệu với công chúng các kết quả nghiên cứu về mối liên quan giữa sức khoẻ và môi trường, sức khoẻ và lao động cũng như những biện pháp đã được thử nghiệm nhằm giảm bớt tác động và sự ô nhiễm của môi trường đối với sức khoẻ của con người. Song song đó, những nhà hoạch định chính sách cũng có dịp lắng nghe công chúng, phổ biến đến người dân những kế hoạch quốc gia về bảo vệ sức khoẻ và môi trường.

Bao giờ nước ta có ngày hội khoa học toàn dân?

Ở nước ta, một ngày hội như thế chưa có, chỉ diễn ra lẻ tẻ những hoạt động tự phát quy mô nhỏ cấp trường học hoặc câu lạc bộ như ngày hội Thiên văn vũ trụ. Những hoạt động này hoàn toàn lẻ loi trước vô số những ngày hội đời thường như ngày hội mua sắm, ngày hội thời trang, ngày hội âm nhạc, ngày hội… game thế giới võ lâm! Dĩ nhiên, những nhu cầu chính đáng như hưởng thụ văn hoá, giải trí của con người cần được thoả mãn, nhưng trên tất cả, tri thức khoa học vẫn là điều cần được trang bị ở mỗi con người.

Không phải vô tình mà các nước tiên tiến tổ chức ngày hội khoa học cho công chúng. Khảo sát ở những nước này từng cho thấy hiểu biết khoa học của công chúng chưa đầy đủ hoặc niềm tin của công chúng với giới khoa học bị lung lay. Tại Phần Lan, khảo sát vào năm 2001 cho thấy 19% người dân hoài nghi về sự ích lợi của kiến thức khoa học trong cuộc sống thường ngày của họ, 33% không tin khoa học giúp giải quyết các vấn đề môi trường. Ở Mỹ, đất nước nổi tiếng về nghiên cứu khoa học, nhưng một nửa số người dân được hỏi tin vào lực lượng siêu nhiên và cho rằng chiêm tinh học là một môn khoa học. Trên cơ sở những khảo sát này, nhà hoạch định chính sách, giới khoa học và công chúng có dịp hiểu biết nhau, từ đó khoa học mới đi vào cuộc sống một cách thiết thực.

Quán cà phê khoa học

Khoa học cho công chúng không phải là những gì cao siêu, mà là những kiến thức thiết thực phục vụ cho cuộc sống con người. Chẳng hạn nếu có kiến thức sinh học, người ta sẽ phân biệt được virus, vi khuẩn vì thế biết được tại sao kháng sinh không chữa trị được các bệnh do virus gây ra. Nếu có kiến thức hoá học, người ta sẽ biết tại sao không nên đựng thức ăn mặn trong nồi nhôm vì trường hợp này nhôm sẽ bị muối ăn. Nếu có kiến thức cơ bản về y học, người ta biết tại sao uống thuốc Prednisolone (nhóm corticoide) vào buổi sáng là tốt nhất thay vì những giờ khác trong ngày.

Kiến thức khoa học ngày càng cần thiết trong bối cảnh con người đối diện với nhiều vấn đề trong cuộc sống. Nếu biết được đường lây truyền của virus cúm A H5N1, người ta không dễ bị cúm gia cầm đến nỗi phải thiệt mạng. Nếu biết được ý nghĩa của cụm từ “nguy cơ ung thư” là gì, cách đây vài năm người dân Việt Nam không đến nỗi hoảng sợ trước nước tương đen chứa 3-MCPD. Một vấn đề thời sự là môi trường. Nếu biết được bọc nylon không tự phân huỷ trong tự nhiên dẫn đến những tác hại cho môi trường, con người chắc hẳn sẽ bớt sử dụng bọc nylon.

Ở một số nước tiên tiến, để đưa khoa học với công chúng, người ta mở những quán cà phê khoa học (science café). Đến những chỗ này, khách hàng sẽ uống cà phê với giá như mọi chỗ khác, nhưng có dịp trò chuyện với nhà khoa học về một chủ đề thời sự hoặc thiết thực nào đó, chẳng hạn “thực vật biến đổi gene”, “rửa tay và sức khoẻ con người”. Quán cà phê khoa học đang triển khai ở một số quốc gia đang phát triển châu Phi, chứng tỏ hiệu quả thiết thực. Một dự án không quá tốn kém, nhưng giúp nâng cao hiểu biết khoa học và khơi gợi tinh thần yêu khoa học của người Việt Nam . Nó thật có ích khi người Việt Namphải đối mặt với dịch bệnh, sudan , thuốc giả, melamine…