Dự trữ và bảo quản thức ăn thô xanh cho vụ đông
II. Dự trữ và bảo quản thức ăn dưới hình thức ủ chua
1) Nguyên lý ủ chua
Ủ chua là kỹ thuật bảo quản thức ăn thô xanh nhờ quá trình lên men yếm khí, tạo ra trong khối thức ăn một lượng axít hữu cơ cấp thấp (axít lactic) cần thiết để hạ độ pH, có tác dụng ức chế mọi hoạt động của các vi khuẩn gây thối rữa.
Thực chất của ủ chua là quá trình lên men yếm khí khi trong hố ủ có nhiệt độ và độ ẩm thích hợp. Ngược lại, khi trong khối thức ăn và trong hố ủ có nhiều không khí, quá trình lên men thối xuất hiện và tăng cường. Điều đó giải thích tại sao chúng ta cần phải nén khối thức ăn thật chặt để loại hết không khí tồn tại trong các khe giữa các mẩu cây thức ăn
Nhờ quá trình bảo quản thức ăn bằng ủ chua, những phần cứng của thân cây bị mềm ra và làm cho nó trở nên dễ tiêu hoá
Kỹ thuật ủ chua bao gồm việc cắt cây thức ăn vào giai đoạn mà nó có giá trị dinh dưỡng cao, thái nó thành những mẩu nhỏ, nén vào một hố ủ hoặc túi ni lông, và đảm bảo nước (mưa) và không khí không lọt vào.
Kỹ thuật ủ chua có thể áp dụng cho tất cả các loại cây thức ăn. Chất lượng của thức ăn ủ chua phụ thuộc chẳng những vào kỹ thuật ủ mà còn phụ thuộc vào nguyên liệu đem ủ: loại cây thức ăn, giai đoạn thu cắt cây thức ăn....
2) Điều kiện cần thiết để ủ chua thành công
- Phải có một hố ủ hoặc túi nilông, bảo đảm chắc chắn để dễ nén chặt thức ăn và không cho nước, không phí bên ngoài lọt vào. Sau khi chất nén đầy thức ăn, túi nilông phải được đóng kín, hố ủ phải được đắp kín bằng đất (trong chăn nuôi quy mô nhỏ) hoặc phủ và chèn bằng tấm nilông dầy (trong trường hợp chăn nuôi quy mô trang trại và với loại hố ủ lớn)
- Thức ăn đem ủ phải có chất lượng tốt, phải tươi, không thối, mốc. Một số loại cây thức ăn có tỷ lệ đường cao như khoai tây, khoai lang... dễ ủ. Một số khác khó ủ hơn do tỷ lệ đường thấp, vì vậy phải bổ sung thêm rỉ mật
- Phải bảo đảm thức ăn trước khi chất vào hố ủ có độ ẩm khoảng 65 -70%. Nếu độ ẩm trên mức này cần phơi qua cho rút bớt nước. Nếu thức ăn khô, già quá thì vẩy thêm nước (hoặc tưới rỉ mật đường pha loãng) cho đủ độ ẩm nêu trên
Trong trường hợp chẳng may gặp thời tiết xấu và không thể phơi được, có thể xử lý bằng cách băm nhỏ rơm khô hoặc bã mía, trộn đều và ủ chung với cây thức ăn đem ủ chua (cỏ hoặc cây ngô thức ăn....)
- Thao tác ủ (chất thức ăn vào hố hoặc túi nilông) càng nhanh càng tốt, sau đó lấp hố hoặc đóng kín túi ngay. Tốt nhất là từ khi cắt thức ăn về cho đến khi đóng hố hoặc túi ủ diễn ra trong cùng một ngày
- Phải nén thật chặt khối thức ăn trong hố/túi ủ. Muốn vậy, phải chất vào hố/túi từng lớp mỏng một và chất thức ăn đến đâu ném chặt đến đó. Chú ý nén trên toàn bộ bề mặt, nén xung quanh và các góc
3) Chuẩn bị hạ tầng kỹ thuật và những vật tư cần thiết để ủ chua
- Chuẩn bị hạ tầng kỹ thuật
Hạ tầng kỹ thuật để ủ chua có thể là hố ủ xây bằng gạch và ximăng. Địa điểm đặt hoặc xây hố ủ phải chọn nơi cao ráo, cạnh chuồng nuôi để tiện sử dụng
Tuỳ theo vùng và mức nước bề mặt, có thể xây hố chìm, chìm một nửa hoặc nổi hoàn toàn trên mặt đất. Số lượng hố và kích thước các chiều tuỳ thuộc vào nhu cầu sử dụng, khối lượng thức ăn có sẵn đem ủ, quy mô đàn gia súc. Trong điều kiện chăn nuôi gia súc ăn cỏ quy mô trang trại, nên xây loại hố ủ lớn, gồm hai vách song song với nhau để tiện cho việc nén thức ăn bằng máy kéo hoặc xe có bánh xích. Trong nông hộ, quy mô chăn nuôi nhỏ, nên xây một hoặc nhiều hố ủ với thể tích 1,5 m³ (1 m x 1 m x 1,5 m) hoặc thậm chí cũng không nhất thiết phải xây hố ủ bằng gạch và ximăng mà có thể ủ chua thức ăn bằng cách :
+ Đào một hố sâu trong lòng đất, đắp bờ xung quanh miệng hố để tránh nước mưa tràn vào. Cần chọn chỗ cao ráo, dễ thoát nước, đào ở chỗ đất quánh, mịn, không nên đào hố chỗ đất cát pha, chỗ trũng để tránh nước bên ngoài ngấm vào hố. Dùng các tấm chất dẻo rải quanh thành hố và cao lên trên miệng hố để có thể gấp đóng kín và đắp đất lại, sau khi đã chất đầy và nén chặt thức ăn
+ Dùng túi chất dẻo để chất thức ăn xanh sau khi đã băm thái vào. Nên chọn loại túi mầu sẫm, có độ dầy trên 0,2 mm. Ưu điểm của túi chất dẻo là có thể buộc kín dễ dàng. Tuy nhiên, túi chất dẻo có nhược điểm là khó nén chặt thức ăn. Túi có thể bị chọc thủng, đặc biệt là khi tiến hành ủ chua thân cây ngô, cỏ voi ...
+ Dùng thùng phi để ủ chua thức ăn (nên dùng loại có dung tích 200 lít).. Trường hợp ủ chua trong thùng phi cần lưu ý phơi thức ăn hơi khô hơn một chút (độ ẩm dưới 65%) để tránh lượng dịch lớn sinh ra trong quá trình lên men và tích tụ dưới đáy thùng, làm thối hỏng lớp thức ăn bên dưới. Cách ủ trong thùng phi: sau khi chất đầy thức ăn và nén chặt, tiến hành đóng thùng phi bằng cách lấp một lớp đất dầy lên trên
- Các vật tư, dụng cụ cần thiết
Tuỳ theo loại hố ủ và quy mô chăn nuôi, cần có những vật tư và dụng cụ cơ bản sau đây :
+ Dụng cụ băm thái cây thức ăn. Đó có thể là máy thái thức ăn (đặc biệt là trong chăn nuôi gia súc ăn cỏ quy mô trang trại) hoặc dao băm thái thông thường
+ Dụng cụ để nén thức ăn: chày gỗ hoặc máy kéo, xe tải....
+ Dụng cụ để che đậy hố ủ: tấm lợp bằng chất dẻo, fibrô-ximăng, đất để lấp hố...
- Các chất bổ sung
Tuỳ trường hợp và tuỳ những điều kiện cụ thể, có thể nên hoặc phải sử dụng một số chất bổ sung sau đây cho các mục đích khác nhau :
+ Rỉ mật đường, để tăng hàm lượng đường, tạo thuận lợi cho quá trình lên men, đặc biệt là đối với những loại thức ăn nghèo đường. Tỷ lệ rỉ mật đường thay đổi, có thể từ 1% đến 5%
+ Muối ăn hoặc CaCO 3để trung hoà bớt lượng axít lactic sản sinh ra, làm cho thức ăn bớt chua. Tỷ lệ muối khoảng 2%
+ Urê để tăng hàm lượng đạm trong thức ăn và giữ cho thức ăn ổn định. Urê được chỉ định trong trường hợp các loại thức ăn đem ủ có hàm lượng đường cao
+ Rơm khô và bã mía dùng để hấp thụ bớt lượng dịch sinh ra trong quá trình lên men hoặc dùng để xử lý trường hợp thức ăn đem ủ bị ướt (mưa không phơi được ...)
+ Một số hoá chất bảo quản (axít phốtphoric, axít axêtic, ... ), một số dạng enzim, dạng vi sinh vật lên men lactic ... cũng có thể được sử dụng trong kỹ thuật ủ chua. Tuy nhiên, các chất này thường đắt đỏ, khó kiếm và đôi khi còn gây nguy hiểm cho người và gia súc
4) Sử dụng thức ăn ủ chua
Vào ngày sử dụng thức ăn ủ chua đầu tiên, tiến hành mở hố ủ. Nếu thấy lớp thức ăn trên cùng có những chấm trắng, xanh nhạt hoặc xanh lá cây thì loại bỏ. Đó là những nấm mốc phát triển trong điều kiện còn tồn tại một lượng nhỏ không khí.
Lượng thức ăn ủ chua sử dụng cho mỗi con và cho cả đàn tuỳ thuộc vào lượng thức ăn thô xanh cần thay thế trong khẩu phần. Vào ngày đầu tiên nên cho ăn lượng nhỏ, sau đó tăng dần và đến ngày thứ ba hay thứ tư thì cho ăn lượng tối đa cần thiết. Ví dụ, đối với thức ăn ủ chua là cây ngô một con bò có thể ăn tới 25 kg mỗi ngày.
Dù mức độ sử dụng như thế nào mỗi ngày cũng chỉ lấy thức ăn ủ chua ra một lần, lấy lần lượt từ trên xuống dưới, với lượng cần thiết đủ cho đàn gia súc. Sau mỗi lần lấy thức ăn ra cần che đậy ngay hố hoặc buộc túi lại để tránh mưa nắng. Một khi đã mở hố/túi ủ và sử dụng thức ăn ủ chua cho gia súc nhai lại, cần sử dụng liên tục cho đến khi hết.
