Đôi điều về giáo dục đạo đức cho tuổi trẻ
1.Bước vào thế kỉ mới, đất nước ta đang trên đà hội nhập, nhiều cơ hội được mở ra và không ít thách thức gần kề. Một trong những thách thức đó là sự thay đổi các quan điểm về đạo đức vốn được xem là truyền thống, là chuẩn mực từ ngàn xưa của cha ông.
Nếu ngày xưa, người anh hùng Lý Tử Trọng từng nói: “ Con đường của thanh niên chỉ có thể là con đường cách mạng và không có con đường nào khác”. Và trên thực tế, trong chiến tranh cứu nước, đã có lớp lớp thanh niên “lên đường” với lí tưởng “ Tất cả vì tiền tuyến, vì độc lập tự do của đất nước”, họ đã không tiếc máu xương để giữ gìn nền độc lập, thực hiện lý tưởng sống cao cả đó.
Ngày nay, khi khoa học kỹ thuật phát triển với tốc độ chóng mặt, cơ cấu kinh tế, văn hóa thay đổi cũng đồng nghĩa với sự thay đổi về tư duy, lối sống và giá trị đạo đức... như chúng ta vẫn thường nói “mỗi cơ hội bao hàm cả thách thức”.
Thế hệ trẻ ngày nay năng động, thông minh và ham học hỏi. Chắc chúng ta còn nhớ hai thắng lợi liên tiếp của đội tuyển Robocom Việt Nam, hay những tấm huy chương vàng, huy chương bạc từ những cuộc thi Olimpic toán, lý, hóa, sinh..., những cuộc thi đấu thể thao hàng đầu ở các châu lục và trên thế giới. Những bạn trẻ vượt lên số phận, dùng đôi chân để viết nên cuộc đời khi không có đôi tay... Đó là những tấm gương của tuổi trẻ Việt Nam , những con người đã góp sức mình cho đất nước, để tuổi trẻ không trôi qua hoài phí.
Bên cạnh đó, cũng có một bộ phận thanh niên sống hững hờ, “được chăng hay chớ”...; một số người bị cuốn theo cơn lốc của nền kinh tế thị trường, chạy theo những giá trị vật chất, hưởng thụ cuộc sống tiện nghi... Con người như một cỗ máy guồng chân chạy theo mưu cầu ích kỷ, chà đạp lên khuôn mẫu giá trị tinh thần cao đẹp của truyền thống cha anh...
Thực tế xã hội Việt Nam đã đưa ra nhiều con số cảnh báo về xu hướng gia tăng các hành vi “lệch chuẩn” của học sinh, sinh viên Việt Nam. Ngoài xã hội có nhiều thanh niên vi phạm pháp luật như: đua xe trái phép, bạo lực học đường, cờ bạc, quay cóp... Theo thống kê năm 1986 có 3.607 trẻ ở độ tuổi vị thành niên phạm tội thì đến năm 1996, con số này là 11.726 em; trung bình cả nước là 4.746 người/ năm trẻ vị thành niên phạm tội... Tại Hà Nội, năm 2006, trong 600 sinh viên thuộc 5 trường đại học có: 69,7% sinh viên được hỏi cho rằng sinh viên hiện nay chưa có khát vọng lập thân, lập nghiệp vì tương lai; 21,8 % cho là sinh viên có biểu hiện mờ nhạt về hoài bão lý tưởng... Vậy nên đánh giá thế nào về các “căn bệnh”, nguyên nhân và giải pháp cụ thể cho sự thay đổi về lối sống, đạo đức của thanh niên hiện nay?
2. Các “căn bệnh” của giới trẻ hiện nay có thể khái quát như sau:
2.1. Tự do cá nhân thiếu tôn trọng cộng đồng:
Tự do là một điều quý với con người, nhiều dân tộc đã đấu tranh không thương tiếc máu xương để giành được tự do... Nhưng hiện nay, một số thanh niên đang hiểu sai chữ “tự do” và lạm dụng điều này để làm những chuyện chưa đúng đắn như: thiếu kính trên, nhường dưới, không nghe lời phải của mẹ cha, vi phạm luật lệ, ăn mặc nhố nhăng khác người...
2.2. Thích “hơn người”:
Thích hơn người là một điều tự nhiên, nhất là tuổi trẻ, lứa tuổi muốn khẳng định cái “tôi” lớn lao của mình. Nhưng vì thích “hơn người” mà một số người trẻ tuổi khẳng định mình bằng bạo lực, bằng những hành vi phạm pháp...
2.3. Sống xa hoa, lãng phí và lười lao động:
Ngày nay, một số thanh thiếu niên được bố mẹ nuông chiều hoặc có khả năng tự kiếm việc làm, khi đang ngồi trên ghế nhà trường. Tuy nhiên cũng có một bộ phận thanh thiếu niên chạy theo đồng tiền, xem đó là mục đích sống cuối cùng, bằng mọi cách để đạt được mục đích. Và khi có được những thứ đó quá dễ dàng lại sống xa hoa, lãng phí, chạy đua cho bằng bạn bằng bè, đi đến buông thả...
2.4. Sống gấp - sống “vội vàng”:
Nhịp sống hiện đại đã tạo cho con người lối sống vội vàng. Vội vàng trong đi đứng, ăn uống, học tập, kiếm tiền...; sống thiếu thời gian. Song, họ lại không ý thức được những giá trị mà mình đang theo đuổi cũng đồng nghĩa với việc không ý thức được những gì mình đang có - một cuộc sống thiếu chiều sâu.
2.5. Cuộc sống buông xuôi:
Cuộc sống hiện đại nhiều lo toan đã lấy đi của con người sự thư thái, bình an hằng ngày, thay vào đó là những dằn vặt, chán chường, mệt mỏi... nhất là lứa tuổi thanh thiếu niên, những người chưa tìm được hướng đi phù hợp cho mình. Khi đứng trước những khó khăn trong cuộc sống gia đình, học tập, nghề nghiệp, tình cảm... dẫn tới tâm trạng cô đơn, chán chường, muốn thoát khỏi thực tại, trốn tránh cuộc sống.
3. Nguyên nhân dẫn đến những “căn bệnh” đó của tuổi trẻ:
3.1. Sự buông lỏng trong việc quản lí, giáo dục con cái của gia đình:
Gia đình đóng vai trò quan trọng trọng việc hình thành nhân cách của mỗi con người. Gia đình là môi trường đầu tiên mà đứa trẻ được học nhân cách làm người. Một gia đình ổn định, các thế hệ chung sống hòa thuận, thương yêu và quan tâm lẫn nhau thì đứa trẻ cũng nhận thức, học hỏi được tình cảm trìu mến đó...
Hiện nay, khi cơn lốc của nền kinh tế thị trường tràn đến cuốn theo sự thay đổi của “tế bào xã hội” ấy, một số bậc làm cha, làm mẹ dành nhiều thời gian kiếm sống và các công việc xã hội khác mà bỏ bê việc chăm sóc gia đình, dạy bảo con cái, phó mặc trách nhiệm đó cho ông bà, nhà trường và xã hội... Vậy, một đứa trẻ lớn lên trong môi trường đó có dễ dàng nhận thức được giá trị của tình yêu, lòng khoan dung... hay không?
Như vậy, gia đình - nền tảng cơ bản, nơi lưu giữ các giá trị truyền thống đang dần mất đi chức năng của mình, các thành viên trong gia đình ít quan tâm đến nhau hơn. Thực tế - theo nhận định của các nhà xã hội học - trong những năm gần đây có hai hiện tượng xảy ra ở tuổi vị thành niên: Một là sống cô độc, luôn có một niềm khắc khoải vô cớ, hành động không có mục đích sống rõ rệt, tâm trạng chán chường, mệt mỏi tựa hồ như lớp người đã qua cuộc sống phức tạp, nặng nề... Hai là họp nhau lại thành nhóm, thành băng đảng, dùng bạo lực để đối xử với nhau hoặc gây rối loạn trong cuộc sống hàng ngày. Hai trạng thái này dường như trái ngược hẳn nhau nhưng về bản chất là biểu hiện một thực trạng - con người đang mất dần nhân cách của mình.
3.2. Sự tác động của xã hội hiện đại.
Toàn cầu hóa cũng bao hàm cả ưu và nhược điểm. Xã hội thông tin cung cấp cho con người nhiều khả năng lựa chọn, “thượng vàng hạ cám” đủ loại, đủ cách. Một mặt, qua xa lộ thông tin đó, chúng ta có thể liên lạc với nhau dễ dàng, nhanh chóng, đồng thời cũng nắm bắt được nhiều thông tin quan trọng trong thời gian ngắn. Mặt khác, trong những luồng thông tin đó còn có những điều trái với thuần phong mỹ tục của dân tộc.
Trong hoàn cảnh đó, trẻ em là lứa tuổi dễ bị tác động nhất. Họ tiếp thu cái mới nhanh chóng nhưng lại không định hướng được những gì là đúng đắn nhất để noi theo. Vì vậy, các quan điểm, cách suy nghĩ của họ về giá trị đạo đức truyền thống cũng dần dần bị biến mất.
3.2. Ảnh hưởng của tình trạng quá thiên lệch về mục tiêu nghề nghiệp:
Xã hội ngày càng năng động, hiện đại thì yêu cầu về tri thức càng lớn. Vì vậy, việc đào tạo cũng chú ý nhiều hơn các tri thức khoa học - công nghệ, ít chú tâm về giáo dục đạo đức, lối sống cho trẻ em.
3.3. Do đặc điểm tâm sinh lý - lứa tuổi:
Tuổi thanh niên, lứa tuổi có sự chuyển biến về tâm sinh lý - lứa tuổi mà các nhà khoa học gọi là “tuổi khủng hoảng”, “tuổi nổi loạn”, muốn khẳng định cái “tôi” cá tính của mình. Trong lớp trẻ, có nhiều cách thể hiện cá tính như: học giỏi, say mê thể thao... nhưng cũng lại có những đứa trẻ, thanh niên thể hiện mình bằng lối ăn mặc khác người, cư xử thô bạo với bạn bè do không chế ngự được cảm xúc của mình, hoặc ngược lại - thờ ơ với cuộc sống xung quanh, vô cảm, sống thiếu trách nhiệm với bạn bè, gia đình...; lại có những em hay lo âu, trầm cảm, sống thu mình trong một thế giới riêng...
4. Giáo dục đạo đức, liên kết giữa gia đình, nhà trường và xã hội - phương thuốc cho “căn bệnh” của tuổi trẻ:
4.1. Giáo dục gia đình:
Gia đình hạnh phúc thì xã hội lành mạnh, gia đình giữ được “gia phong” thì kỷ cương xã hội càng nghiêm minh. Các thành viên trong gia đình, ông bà, cha mẹ là “tấm gương” cho chính con em mình. Cổ ngữ có câu: “Ở nhà phải thói, ra đường khỏi lo” - nghĩa là một đứa trẻ ngoan, tốt trong gia đình sẽ được “miễn dịch” với thói xấu ngoài xã hội.
4.2. Giáo dục trong nhà trường:
Nhà trường là nơi đào tạo con người không chỉ về mặt kiến thức mà cả về đạo đức, lối sống. Tổng thống Thevdove Roosevelt từng nói: “Giáo dục một người về trí não mà không giáo dục về tâm hồn, đạo đức thì coi như giáo dục một kẻ gây họa cho xã hội”.
Trong nhà trường, bất kì một bậc học nào, lớp học nào cũng có môn học liên quan đến giáo dục đạo đức. Trực tiếp như: đạo đức, giáo dục công dân... là các môn học trang bị cho các em những tri thức, kỹ năng và chuẩn mực về hành vi đạo đức. Ngoài ra, các môn học khác cũng có tác dụng giáo dục đạo đức cho học sinh như: văn học, hóa học, vật lý... rèn luyện cho các em tính nhân văn, tính chính xác, cần cù, chăm chỉ, vượt khó, yêu sự thật, yêu khoa học,…cảm phục tinh thần lao động, sáng tạo không ngừng của các nhà khoa học....
Cũng trong quá trình học tập đó, các mối quan hệ liên nhân cách giữa học sinh - giáo viên, giữa học sinh - học sinh, học sinh - tập thể học sinh tạo ra môi trường lý tưởng cho học sinh hình thành và phát triển nhân cách, làm các em được thực hành những chuẩn mực về đạo đức đã được học.
Như vậy, dạy học không chỉ có tác dụng cung cấp tri thức cho học sinh mà còn có tác dụng phát triển toàn bộ phẩm chất đạo đức ở học sinh, nhà giáo dục “thông qua dạy chữ để dạy người” (Chủ tịch Hồ Chí Minh).
4.3. Giáo dục đạo đức thông qua các hoạt động ngoài giờ lên lớp.
Hoạt động ngoài giờ lên lớp giúp học sinh thực hành và thể nghiệm các bài học về đạo đức trong xã hội, rèn luyện ý chí, nghị lực, tinh thần, trách nhiệm... Cũng thông qua các hoạt động nói trên, các em có cơ hội mở rộng mối quan hệ, giao lưu với các tầng lớp khác nhau trong xã hội: người lao động, nhà khoa học, văn nghệ sỹ...; nhờ vậy mà tâm hồn, tình cảm, ước vọng của các em phát triển cao hơn.
Các hoạt động hằng ngày như: lau dọn trường lớp, chăm sóc sinh vật, ủng hộ đồng bào bão lụt, giúp đỡ bạn nghèo... Từ đó, học sinh được làm quen, phát triển tình cảm với môi trường tự nhiên, sinh vật, con người...; nhờ đó, học sinh biết trân trọng cuộc sống, tình bạn, có tinh thần trách nhiệm...
4.4. Đẩy mạnh công tác giáo dục ý thức pháp luật cho học sinh:
Cùng với việc giáo dục đạo đức, chúng ta cần giáo dục ý thức pháp luật cho học sinh, sinh viên. Bởi lẽ, pháp luật và đạo đức có mối liên hệ mật thiết với nhau, đều là phương thức nhằm điều chỉnh hành vi con người trong xã hội. Chúng ta cần xem “pháp trị” làm gốc, đóng vai trò quyết định trong việc điều chỉnh hành vi, nhất là trong xã hội hiện đại. Ví dụ: tình trạng học sinh gây gổ, đánh nhau, lười lao động... thì cần phải có những quy định thích đáng, cụ thể để ngăn chặn, răn đe các hành vi xấu, khuyến khích các hành vi tốt....
Vì vậy, cùng với các môn khoa học, đạo đức phải được xem là một trong những nội dung bắt buộc trong chương trình giáo dục, ở tất cả các bậc học.
5.5. Cùng với việc tăng cường công tác giáo dục trong gia đình, nhà trường, chúng ta còn cần tạo ra môi trường xã hội thuận lợi để phát huy truyền thống về đạo đức của cả dân tộc.
Giá trị đạo đức truyền thống của mỗi dân tộc biểu hiện không đồng đều giữa các cá nhân, nhóm, tập thể... do hoàn cảnh sống quyết định. Việc giữ gìn và phát huy giá trị đạo đức truyền thống của mỗi dân tộc chính là làm phong phú thêm các giá trị đạo đức truyền thống trong thời đại mới, là đem sức mạnh truyền thống để phục vụ công cuộc xây dựng và phát triển đất nước hôm nay.
Như vậy, để xã hội phát triển bền vững những người đi trước cần có biện pháp đúng đắn để định hướng cho tuổi trẻ - lứa tuổi thật đẹp đẽ với nhân cách mới định hình, rất mong manh do thiếu kinh nghiệm và chưa định hình được mục đích sống, giúp họ có lí tưởng sống tích cực, có nhân cách vững vàng trước sự chuyển biến của xã hội và thách thức của cuộc sống. Như lời một nhà văn cách mạng, trong tác phẩm “Thép đã tôi thế đấy” tác giả Nicolai Ostrovsky từng nói: “ Cái quý nhất của con người là sự sống. Đời người chỉ sống có một lần, phải sống sao cho khỏi xót xa ân hận vì những năm tháng đã sống hoài sống phí, cho khỏi hổ thẹn vì dĩ vãng ti tiện và đớn hèn của mình, để khi nhắm mắt xuôi tay có thể nói rằng: Tất cả đời ta, tất cả sức ta, ta đã hiến dâng cho sự nghiệp cao đẹp nhất trên đời - sự nghiệp đấu tranh giải phóng loài người...”./.
