Độc hoạt và khương hoạt trong điều trị thấp khớp
Theo lý luận Đông y, Khương hoạt Notoptergium incisumTingex Chang, họ Hoa tán chưa có ở Việt Nam còn phải nhập từ Trung quốc dùng chữa phong hàn, tê thấp ở thượng tiêu: từ vai, gáy, cổ lên đầu, ra hai cánh tay….
Độc hoạt Angelica pubescensMaxim, họ Hoa tán (Apiaceae), tên Hán có nhiều và đặc biệt có tên Trường sinh thảo… chữa phong tê thấp ở hạ tiêu (từ rốn xuống hai gối chân), cột sống, thắt lưng. Độc hoạt xuất xứ từ Trung Quốc, được di thực vào Việt Namvà được trồng ở Sa Pa (Lào Cai).
Khương hoạt khí hùng mạnh mà thanh, hành khí, giải tán tà khí ở phần vinh vệ. Độc hạot khí yếu mà trọc, hành huyết nuôi dưỡng chính khí của vinh vệ.
Khương hoạt phát biểu và Độc hoạt trợ biểu.
Khương hoạt vào phần khí của kinh thái dương để chữa du phong (phong di chuyển không cố định). Độc hoạt vào phần âm của kinh túc thiếu âm, chữa phục phong (phong lưu tụ lại từ lâu).
Khi có bệnh toàn thân thì dùng một lúc cả hai vị Độc hoạt và Khương hoạt.
Năm 1988, có sự chỉ đạo của Tổng bí thư Nguyễn Văn Linh, Độc hoạt Lai Châu đã được nghiên cứu sâu về dược lý thực nghiệm và lâm sàng.
Sau đây là một số tóm lược phần thực nghiệm về tác dụng sinh lý, sinh hóa trên hệ thần kinh:
- Độc họat Lai Châu có tác dụng ức chế các tế bào thần kinh trung ương của thỏ thí nghiệm.
- Độc hoạt Lai Châu không ảnh hưởng đến chức năng vận động của cơ vân của ếch thí nghiệm. Việc giảm vận động của động vật khi đưa Độc hoạt Lai Châu vào cơ thể liên quan với trạng thái giảm tính hưng phấn và tăng quá trình ức chế trong hệ thần kinh trung ương.
- Độc hoạt Lai Châu có tác dụng ức chế có mức độ tủy sống của ếch (không ức chế hoàn toàn, không vĩnh viễn) và còn phụ thuộc cá thể. Thí nghiệm này cho thấy tính chất biến động của cấu trúc theo tiết đoạn thần kinh, góp phần làm sáng tỏ kinh nghiệm xưa về nơi tác dụng trên 2 phần cơ thể thượng tiêu và hạ vì:
+ Phản xạ hai chân sau: bị ức chế chỉ sau 5 đến 10 giây, ức chế mạnh và 60 giây mới hồi phục.
+ Phản xạ hai chân trước: sau 25 giây mới bị ức chế ở mức độ nhẹ hơn và sau 45 giây đã hồi phục.
 |
- Độc hoạt Lai Châu làm tăng cường hệ phó giao giảm thần kinh thực vật của thỏ (đụng dây X giảm huyết áp 50% và căng dây X thì tim ngừng). Phải chăng do ức chế cholinesteraza, tăng acetylcholin dẫn đến cường phó giao cảm.
- Độc hoạt Lai Châu cho thấy ở thỏ hình dạng và biên độ các sóng điện tim không thay đổi, nhịp tim có giảm nhưng có lẽ do thỏ ở trạng thái yên tĩnh và hệ thần kinh trung ương giảm hưng phấn. Hầu như thuốc không có tác động lên các trung khu điều hòa hoạt động của tim cũng như lên cơn tim.
- Độc hoạt Lai Châu hạ áp rõ. Tính chất hạ áp nhanh, chậm, mạnh, yếu phụ thuộc vào dạng thuốc thử (bột, nước sắc) và liều 1 lần hoặc nhiều lần tích lũy. Phải chăng, hạ áp là do tác dụng tổng hợp của quá trình tăng ức chế thần kinh trung ương và tủy sống, cộng với tăng phó giao cảm.
Như vậy, tác dụng dược lý của Độc họat Lai Châu trên hệ thần kinh rất phức tạp.
Do đó để phát huy tác dụng đặc biệt của Độc hoạt cần lưu ý: Không nên sử dụng tùy tiện mỗi vị Khương hoạt và Độc hoạt như đã hướng dẫn trên sách báo và trên lâm sàng để chữa bệnh. Khi nói đến thuốc chữa phong tê thấp của Đông y phải nói kỹ cả hai (không chỉ nói một trong hai vị Độc hoạt, Khương hoạt), phải nêu sự giống nhau và khác nhau của chúng, không gây lẫn lộn đặc tính của vị này với vị kia. Để chữa đau lưng nên hướng dẫn dùng Độc hoạt hoặc dùng cả hai Độc hoạt và Khương hoạt; không hướng dẫn chỉ dùng Khương hoạt. Còn về Độc hoạt nên ưu tiên nói đến Độc hoạt Lai Châu (của Việt Nam ).
