Đô thị trước những thách thức của biến đổi khí hậu

Trên thực tế, biến đổi khí hậu và sự phát triển liên tục của các thành phố trên thế giới là hai nhân tố chính dẫn đến sự thay đổi trong thế kỷ 21. Biến đổi khí hậu đang diễn ra vì sự rò rỉ khí carbon và các loại khí gây ra hiệu ứng nhà kính do con người tạo ra, trong khi sự phát triển cư dân của các thành phố chủ yếu do di dân từ các khu vực nông thôn, nhập cư và tăng dân số tự nhiên. Quá trình đô thị hoá và các xu thế biến đổi khí hậu nếu không kiểm soát được sẽ gây hậu quả lớn đến sự tồn tại của loài người trong thế kỷ này.

Theo con số thống kê của Liên Hợp Quốc, khoảng 50% dân số thế giới hiện nay đang sống tại thành phố và các khu đô thị, họ tiêu thụ tới 75% năng lượng của toàn thế giới. Do vậy, đa số năng lượng tiêu thụ của thế giới có điểm đến là các đô thị, nó là kết quả trực tiếp của sự vận hành ở các thành phố (như việc vận chuyển hàng hoá đến các điểm, tiêu thụ trong thành phố…). Dự báo của tổ chức lớn nhất thế giới này cho biết đến năm 2030 sẽ có 60% dân số thế giới sống tại các thành phố và các khu đô thị. Bên cạnh đó, năng lượng tiêu thụ bình quân đầu người đang tăng nhanh tại nhiều thành phố, đặc biệt là ở các nước đang phát triển. Tất cả các yếu tố trên sẽ tác động mạnh đến sự biến đổi khí hậu trái đất, ngược lại trong nhiều trường hợp, các thành phố sẽ bị tổn thương không ít do biến đổi khí hậu.

Các chuyên gia về khí hậu trên thế giới cho rằng hai ảnh hưởng chính của biến đổi khí hậu là làm tăng mực nước biển và tăng nhiệt độ trung bình của trái đất. Tuy nhiên, vấn đề lo lắng chính đối với cư dân đô thị sẽ có thể xuất phát từ những sự kiện mang tính cực đoan như sóng thần (liên quan đến tăng mực nước biển trung bình) và thay đổi nhiệt độ đột ngột (liên quan đến tăng nhiệt độ trung bình).

Nhiều thành phố trên thế giới rất gần biển và điều đó sẽ dẫn đến việc các thành phố này dễ bị tổn thương do sự tăng lên của mực nước biển. Đối với các nước phát triển, họ đã đưa ra nhiều biện pháp để ngăn chặn ảnh hưởng từ mực nước biển dâng cao như xây những con đập trên bờ các con sông, gia cố hệ thống đê ngăn triều cường, ngăn mặn… bằng các khoản đầu tư lớn. Trái lại, ở các quốc gia đang phát triển, hệ thống đê kè ngăn lũ không được đầu tư xây dựng và bảo dưỡng định kỳ đúng mức, khi mực nước biển tăng sẽ làm tình trạng ngập lụt tăng thêm mức độ trầm trọng. Điều mà ai cũng nhìn thấy là tại những vùng đất thấp trũng của các thành phố, đại bộ phận dân nghèo đô thị và dân nhập cư sinh sống.

Sự tồn tại và phát triển các thành phố lớn cũng tạo ra tình trạng “đảo nhiệt đô thị”, ở đó nhiệt lượng do thành phố toả ra (ảnh hưởng của nó đến hình thái đối lưu không khí), khiến nhiệt độ vùng trung tâm thành phố cao hơn nhiệt độ các vùng ngoại vi. Hiệu ứng này có nghĩa là các cư dân của thành phố dễ bị tổn thương hơn, có thể dẫn tới tử vong do nhiệt độ quá cao và chất lượng không khí ngày một xấu đi.

Tất cả sự biến đổi của khí hậu, thời tiết đang là hồi chuông báo động đe doạ cuộc sống của nhân loại trên toàn cầu. Tuy nhiên, khả năng để ngăn chặn những ảnh hưởng xấu của khí hậu trái đất chỉ các thành phố mới có tiềm năng hơn các khu vực nông thôn. Hiện nay, thế giới vẫn đang trong giai đoạn khởi đầu để tìm ra lời giải đáp hữu hiệu cho mối đe doạ từ tình trạng biến đổi khí hậu. Tuy nhiên, không phải ở bất cứ nơi đâu trên trái đất con người đều có những động thái phản ứng về tình trạng biếnd dổi khí hậu và nhận biết được ảnh hưởng nghiêm trọng biểu hiện thay đổi của thời tiết.

Các nhà môi trường phân tích rằng các thành phố đại diện cho sự tập trung các nguồn lực, có khả năng thực hiện nhữn hành động nhằm giảm thiểu ảnh hưởng của việc thay đổi khí hậu nhanh hơn, hiệu quả hơn. Trong khi đó, ở các cấp chính quyền khu vực nông thôn vì nhận biết tác động của việc thay đổi khí hậu không kịp thời, thiếu tính chất cụ thể, rõ ràng nên biện pháp họ đưa ra cũng chưa thực sự mang lại hiệu quả. Mặc dù biết rằng khí hậu biến đổi, nhiệt độ trái đất nóng lên làm cho mực nước biển dâng cao, nhưng lợi nhuận người dân thu được từ diện tích nuôi trồng thuỷ sản cao hơn là trồng rừng ngập mặn, bảo vệ môi trường sinh thái, ngăn chặn hiện tượng xói lở bờ sông… dẫn đến các vùng rừng ngập mặn bị khai thác kiệt quệ, nhường chỗ cho diện tích nuôi trồng thuỷ sản trong các vùng đầm, phá ven biển.

Ngày nay, nhiều quốc gia gần biển đang thực hiện các chương trình lấn biển để lấy diện tích xây dựng các khu nhà cao tầng phục vụ nhu cầu chỗ ở. Các thành phố mới ra đời và mật độ ngày một dày hơn. Vào năm 1800, khi đó chỉ có 2% dân số trên thế giới sống tại các khu vực đô thị; đến năm 2000, con số này tăng lên 47%. Xu hướng hiện tại là cứ mỗi tuần, thế giới lại tăng lên 1 thành phố với dân số 1 triệu người (bằng số dân Birminghamhay Glasgow ). Tỷ lệ đô thị hoá cao diễn ra với tốc độ nhanh tại các nước đang phát triển. Ở đó, số dân trong khu vực đô thị sẽ tăng từ 1.9 tỷ người (2000) lên 3.9 tỷ người vào năm 2030. Như vậy, trong vòng 30 năm sẽ có thêm 2 tỷ người chuyển đến sống ở các thành phố, các khu độ thị.

Chương trình định cư con người của Liên Hợp Quốc (UN- Habitat) đã ước tính trong số 1 tỷ người nghèo nhất thế giới thì có trên 75% sống ở các khu vực đô thị, nhưng họ không có chỗ ở cũng như những dịch vụ cơ bản. Trong chúng ta, có nhiều người tin tưởng rằng sự ra đời hàng loạt thành phố, khu đô thị ở những nước đang phát triển là một quá trình tăng mức sống, chỉ có một phần thôi vì thực chất sự ra đời các thành phố mới đang làm trầm trọng hơn nhiều vấn đề liên quan đến nghèo đói của cư dân khu vực đô thị. Rất nhiều thành phố đang phải đối mặt với các vấn đề ngày càng lan rộng và dai dẳng, bao gồm tình trạng nghèo đói gia tăng, bất bình đẳng và phân cực ngày càng sâu sắc, tham nhũng lan tràn tại các địa phương, tỷ lệ tội phạm và bạo lực cao ở thành phố, điều kiện sống của cư dân đang xuống cấp, chất lượng môi trường đô thị ngày một xấu đi vì ô nhiễm khói bụi, tắc nghẽn giao thông, thiếu hệ thống thoát nước, thiếu bãi chôn lấp và xử lý chất thải…

Trên thực tế, nhiều thành phố tại châu Phi và châu Á đang trải qua quá trình đô thị hoá quá mức - quá nhiều người chuyển đến thành phố sinh sống khiến cho các cấp chính quyền không thể hỗ trợ cho họ đủ nhu cầu về hạ tầng giao thông, giáo dục, y tế, nước sạch và vệ sinh môi trường. Ngoài ra, sự gia tăng dân nhập cư vào đô thị cũng đặt các cấp chính quyền thành phố trước những thách thức cần giải quyết từ nạn ma tuý đang huỷ hoại cơ cấu xã hội truyền thống. Thế hệ trẻ và những người trong độ tuổi lao động đang phải đối đầu với tình trạng buôn bán và sử dụng ma tuý tràn lan…

Biến đổi khí hậu, nguyên nhân và ảnh hưởng của nó đối với đời sống nhân loại đang ngày càng được nhận biết một cách rõ ràng hơn tại nước ta., các quốc gia bè bạn xung quanh ta như một tiếng chuông cảnh tỉnh. Tốc độ phát triển của nền kinh tế quốc gia không ổn định và thiếu tính bền vững sẽ khó lòng làm nên “kỳ tích” trong thế kỷ 21 khi tình trạng biến đổi khí hậu đang gây ra những tai hoạ khôn lường.