Đăng ký nhãn hiệu quốc tế - bước đi quan trọng của các doanh nghiệp Việt Nam trong thời kỳ hội nhập

1. Vai trò của việc đăng ký nhãn hiệu hàng hóa của quốc tế đối với doanh nghiệp

Đã từng có những nhãn hiệu được coi là nổi tiếng của Việt Nam gặp nhiều khó khăn trên thị trường quốc tế vì chưa đăng ký bảo hộ nhãn hiệu của mình tại các quốc gia đó. Đầu tiên phải kể tới Vinataba- 1 trong 100 nhãn hiệu hàng đầu của Việt Nam . Tên thương mại Vinataba xuất hiện ở Việt Nam năm 1985 cùng với sự ra đời của Tổng Công ty thuốc lá Việt Nam. Tổng Công ty Thuốc lá Việt Nam được Cục SHTT cấp văn bằng số 4 – 0001481-000 vào ngày 19/05/1990 bảo hộ cho nhóm sản phẩm số 34 thuốc lá điếu.

Năm 2001, Công ty Putra Satbat Industry có trụ sở tại Indonexia đã đăng ký bảo hộ nhãn hiệu VINATABA cũng cho nhóm sản phẩm số 34 thuốc lá điếu tại 13 nước, trong đó có các quốc gia láng giềng của Việt Nam như Lào, Campuchia và Trung Quốc - nơi có thể là thị trường xuất khẩu thuốc lá điếu của Tổng Công ty Thuốc lá Việt Nam trong tương lai.

Điểm đáng chú ý là Công ty Putra Satbat Industry hoàn toàn biết rõ thông tin nhãn hiệu VINATABA cho nhóm sản phẩm 34 đã thuộc về Tổng Công ty Thuốc lá Việt Nam trên lãnh thổ Việt Nam. Tuy nhiên, Tổng Công ty Thuốc lá Việt Nam đã phải rất vất vả mới chỉ giành lại được quyền sở hữu nhãn hiệu VINATABA tại Campuchia.

Một ví dụ điển hình nữa cũng xảy ra với một doanh nghiệp lớn của Việt Nam: Công ty Vifon Việt Nam .Nhãn hiệu Vifon được đăng ký ở Việt Nam vào năm 1990. Năm 1995 công ty nộp đơn đăng ký tại Ba Lan thì bị từ chối vì đã có Công ty Kim Lân đăng ký nhãn hiệu khác với hình ảnh giống của Vifon. Công ty Kim Lân chính là bạn làm ăn của Vifon. Một vụ việc khác cũng gây xôn xao dư luận không kém đó là vụ cà phê Trung Nguyên bị “đánh cắp” nhãn hiệu tại Mỹ. Cách đây vài năm, Trung Nguyên đã phát hiện một doanh nghiệp nước ngoài “đánh cắp” nhãn hiệu của mình bằng cách đăng ký tên và logo cà phê Trung Nguyên với Tổ chức SHTT thế giới (WIPO) để kinh doanh cà phê tại thị trường Mỹ. Phải mất rất nhiều thời gian đàm phán, chứng minh, Trung Nguyên mới lấy lại được tên nhãn hiệu của mình tại thị trường Mỹ và ngay sau đó công ty đã lập tức tiến hành đăng ký bảo hộ nhãn hiệu tại hơn 60 quốc gia trên thế giới. Bài học của việc không đăng ký bảo hộ quyền SHTT đối với nhãn hiệu tại nước ngoài còn rất nhiều như bia Sài Gòn tại Mỹ và Canada, bánh phồng tôm Sagiang tại Pháp và Châu Âu hay kẹo dừa Bến Tre tại Trung Quốc…

Thực tế đó đã chứng tỏ rằng: việc không đăng ký nhãn hiệu quốc tế có thể đem lại những thiệt hại không đáng có đối với các doanh nghiệp khi nhu cầu mở rộng thị trường quốc tế là nhu cầu chính đáng và cấp bách của doanh nghiệp.Phần lớn các doanh nghiệp Việt Nam đã sai lầm khi chỉ biết cố gắng xây dựng cho được thương hiệu mà không biết cách bảo vệ và giữ gìn thương hiệu bằng việc làm đơn giản: đăng ký quyền SHTT đối với nhãn hiệu của mình tại nước ngoài.Chuyện chiếm đoạt nhãn hiệu không phải là hiếm trên thế giới và thực tế đã trở thành bài học đắt giá đối với nhiều doanh nghiệp lớn của Việt Nam .

Nhãn hiệu là tài sản quan trọng của doanh nghiệp trong hoạt động sản xuất kinh doanh và xuất khẩu, là công cụ hữu hiệu cho hội nhập kinh tế quốc tế. Việc đăng ký bảo hộ nhãn hiệu ở Việt Nam cũng như nước ngoài là việc làm cần thiết đối với doanh nghiệp đã hoặc dự định xuất khẩu ra nước ngoài.

Một số lợi ích của việc đăng ký quốc tế đối với nhãn hiệu của doanh nghiệpcó thể thấy như sau:

- Thứ nhất, xuất phát từ nguyên tắc bảo hộ độc lập trong bảo hộ độc lập trong bảo hộ sở hữu công nghiệp là “Quốc gia nào cấp văn bằng thì đối tượng được bảo hộ trên lãnh thổ của quốc gia đấy”, do đó chỉ khi nhãn hiệu được bảo hộ trên lãnh thổ nước sở tại thì chủ sở hữu nhãn hiệu mới có quyền yêu cầu các cơ quan bảo vệ pháp luật của nước sở tại bảo vệ quyền lợi hợp pháp của mình: đồng thời chủ nhãn hiệu sẽ thuận lợi hơn trong việc cung cấp các chứng từ trước cơ quan hành chính và tòa án khi có tranh chấp về nhãn hiệu xảy ra.

- Thứ hai, hầu hết luật nhãn hiệu ở các nước tuân theo nguyên tắc “first to file”nghĩa là ai nộp đơn trước thì quyền bảo hộ nhãn hiệu thuộc về người đó. Vì vậy, chỉ bằng hành vi đăng ký nhãn hiệu, người chiếm đoạt nhãn hiệu đã được quyền kinh doanh hợp pháp các mặt hàng mang nhãn hiệu mà không tốn các chi phí tiếp thị và quảng cáo.

2. Các cách để doanh nghiệp Việt Nam đăng ký nhãn hiệu ở nước ngoài

Hiện nay, có 3 cách để doanh nghiệp Việt Nam đăng ký nhãn hiệu ở nước ngoài:

- Đăng ký quốc gia: có thể đăng ký tại cơ quan SHTT quốc gia bằng cách nộp đơn được soạn bằng ngôn ngữ theo quy định của nước đó.

- Đăng ký khu vực:nếu các nước đăng ký là thành viên của một hệ thống về đăng ký nhãn hiệu khu vực, việc đăng ký có thể được thực hiện tại văn phòng đăng ký khu vực và nhãn hiệu được bảo hộ có hiệu lực trong phạm vi lãnh thổ của tất cả các nước thành viên. Ví dụ: đăng ký tại Văn phòng hàng hóa thị trường nội địa Liên minh Châu Âu (OHIM), Tổ chức SHTT Châu Phi…

- Đăng ký quốc tế:có thể đăng ký theo Công ước Parisvề bảo hộ sở hữu công nghiệp hay hệ thống Madrid và Thỏa ước Madird) về đăng ký quốc tế đối với nhãn hiệu hàng hóa.

Trong các cách thức đăng ký quốc tế với nhãn hiệu, có 2 cách đăng ký theo Nghị định thư Madridvà Thỏa ước Madrid(Thỏa ước Madrid về đăng ký quốc tế nhãn hiệu hàng hóa được ban hành ngày 14/4/1891, sửa đổi lần gần đây nhất là ngày 2/10/1979. Nghị định thư Madridra đời năm 1989 để bổ sung những hạn chế của Thỏa ước Madrid ). Việt Namlà thành viên của cả 2 văn kiện trên, do vậy theo quy định thì mọi cá nhân, pháp nhân, các chủ thể khác của Việt Nam có thể đăng ký nhãn hiệu hàng hóa quốc tế theo cả 2 văn kiện này.

2.1. Đăng ký bảo hộ nhãn hiệu theo quy định của Thỏa ước Madrid

a. Điều kiện nộp đơn

- Tổ chức, cá nhân Việt Namcó hoạt động sản xuất kinh doanh hợp pháp ở Việt Nam .

- Tổ chức, cá nhân Việt Namcó trụ sở hay cơ sở kinh doanh hợp pháp đóng tại bất kỳ một nước nào là thành viên của Thỏa ước Madrid .

- Cá nhân Việt Namđịnh cư ở một nước là thành viên của Thỏa ước Madrid .

b. Thủ tục nộp đơn và quá trình xét nghiệm đơn

Trước hết, nhãn hiệu nhất thiết phải được bảo hộ tại Việt Namtrước khi làm thủ tục đăng ký theo văn kiện Thỏa ước Madrid .

Đơn quốc tế được làm bằng tiếng Pháp theo mẫu của Văn phòng Quốc tế. Các thông tin trình bày trong đơn nhất thiết phải được đánh máy hoặc được làm trực tiếp trên máy tính. Trong đơn cần chỉ rõ các nước thành viên Thỏa ước Madrid mà người nộp đơn muốn nhãn hiệu được bảo hộ.

Đơn đăng ký Quốc tế nhãn hiệu được nộp cho Văn phòng Quốc tế WIPO ở Thụy Sĩ thông qua cơ quan đăng ký quốc gia, tại Việt Nam là Cục SHTT, số 384-386 đường Nguyễn Trãi, Thanh Xuân, Hà Nội. Ngày Cục SHTT nhận được đơn sẽ được coi là ngày nhận đơn tại Văn phòng quốc tế, nếu Văn phòng Quốc tế nhận được trong vòng 02 tháng kể từ ngày đơn được nộp tại Cục SHTT Việt Nam . Sau khi đơn được nộp cho Văn phòng Quốc tế, mọi giao dịch giữa người nộp đơn và Văn phòng Quốc tế đều phải thông qua Cục SHTT Việt Nam kể cả việc sửa đổi tài liệu, hạn chế danh mục sản phẩm, chuyển giao quyền đã đăng ký…

Thủ tục xét nghiệm đơn đăng ký theo Thỏa ước Madrid được tiến hành độc lập tại mỗi nước thành viên. Việc từ chối bảo hộ của một nước thành viên không làm ảnh hưởng đến hiệu lực bảo hộ ở các nước còn lại. Nhãn hiệu đăng ký quốc tế có hiệu lực bảo hộ giống như nhãn hiệu được đăng ký trực tiếp tại từng quốc gia thành viên. Thông thường, trong vòng 12 tháng kể từ khi đơn được nộp hợp lệ, nhãn hiệu đăng ký quốc tế sẽ được chấp nhận bảo hộ ở các nước chỉ định trong đơn (nếu đơn không bị từ chối bảo hộ). Nếu không đáp ứng tiêu chuẩn bảo hộ, trong vòng 12 tháng kể từ ngày nhận được thông báo của Văn phòng Quốc tế, cơ quan đăng ký Quốc gia của nước chỉ định có quyền gửi cho Văn phòng Quốc tế thông báo từ chối bảo hộ nhãn hiệu đăng ký quốc tế tại lãnh thổ nước mình. Nếu sau thời hạn 12 tháng nói trên, Văn phòng quốc tế không nhận được thông báo từ chối thì nước đó mất quyền từ chối và nhãn hiệu đương nhiên được bảo hộ tại nước đó.

Có thể mở rộng đăng ký quốc tế sang các nước khác ngoài những nước đã được chỉ định trong đơn quốc tế, với điều kiện các nước đó cũng là thành viên của Thỏa ước Madrid .

c. Nộp lệ phí đăng ký quốc tế

Tại thời điểm nộp đơn quốc tế cho Cục SHTT, người nộp đơn phải nộp một khoản lệ phí xử lý đơn quốc tế cho Cục SHTT. Sau khi đơn quốc tế được Cục SHTT xử lý và gửi cho Văn phòng Quốc tế, Cục SHTT sẽ đồng thời thông báo cho người nộp đơn lệ phí đăng ký quốc tế mà người nộp đơn phải trả (được tính bằng đồng France Thụy Sĩ), địa chỉ và tài khoản của WIPO. Sau khi nhận được thông báo, người nộp đơn phải trực tiếp thanh toán khoản lệ phí phải nộp cho Văn phòng Quốc tế bằng hình thức chuyển khoản hoặc séc.

d. Thời hạn bảo hộ

Đăng ký quốc tế theo Thỏa ước Madrid có hiệu lực trong vòng 20 năm kể từ ngày đăng ký quốc tế và có thể được gia hạn nhiều lần liên tiếp, mỗi lần 20 năm. Trong vòng 6 tháng trước khi hết hiệu lực, chủ sở hữu phải làm đơn xin gia hạn hiệu lực đăng ký quốc tế.

2.2. Đăng ký bảo hộ nhãn hiệu hàng hóa theo quy định của Nghị định thư Madrid

a. Điều kiện nộp đơn

Người nộp đơn ở Việt Nam có thể đăng ký nhãn hiệu theo Thỏa ước tại bất kỳ quốc gia nào là thành viên của Thỏa ước, bất kể thành viên đó có tham gia Nghị định thư hay không và chỉ có thể đăng ký nhãn hiệu theo Nghị định thư khi yêu cầu bảo hộ tại những quốc gia hoặc tổ chức quốc tế là thành viên của Nghị định thư mà không phải là thành viên của Thỏa ước. Trong đơn xin đăng ký bảo hộ theo văn kiện Nghị định thư cần chỉ rõ các nước thành viên Nghị định thư Madrid mà người nộp đơn muốn nhãn hiệu được bảo hộ.

b. Thủ tục nộp đơn và quá trình xét nghiệm đơn

Các thủ tục nộp đơn và quá trình xét nghiệm đơn theo Nghị định thư cũng tương tự như nộp đơn theo Thỏa ước Madrid nhưng có một số điều kiện thuận lợi hơn, đó là:

- Người nộp đơn có thể nộp đơn đăng ký quốc tế theo Nghị định thư ngày sau khi nộp đơn đăng ký nhãn hiệu ở Việt Nam, mà không bắt buộc phải đợi đến thời điểm nhãn hiệu đó được cấp Văn bằng bảo hộ tại Việt Nam ;

- Người nộp đơn có thể nộp đơn đăng ký nhãn hiệu quốc gia tại các nước được chỉ định để chuyển đổi đăng ký quốc tế thành đăng ký quốc gia trong thời hạn 03 tháng kể từ ngày đăng ký quốc tế theo Nghị định thư bị mất hiệu lực do đơn đăng ký nhãn hiệu hoặc Giấy chứng nhận đăng ký nhãn hiệu tương ứng ở Việt Nam bị mất hiệu lực. Trong trường hợp đó, các đơn xin chuyển đổi đăng ký nhãn hiệu quốc gia được giữ nguyên ngày nộp đơn, ngày ưu tiên (nếu có) của đơn đăng ký quốc tế;

- Người nộp đơn có thể chọn sử dụng tiếng Pháp hoặc tiếng Anh trong đơn đăng ký quốc tế theo Nghị định thư.

Theo Nghị định thư, trong vòng 18 tháng kể từ khi đơn được nộp hợp lệ, nhãn hiệu đăng ký quốc tế sẽ được chấp nhận bảo hộ ở nước chỉ định trong đơn (nếu đơn không bị nước chỉ định từ chối bảo hộ trong thời hạn quy định trên). Nếu sau 18 tháng, nước được chỉ định không có ý kiến thì nhãn hiệu coi như được chấp nhận bảo hộ ở nước đó.

e. Thời hạn bảo hộ

Đăng ký nhãn hiệu quốc tế theo Nghị định thư có hiệu lực trong vòng 10 năm và có thể gia hạn thêm 10 năm tiếp theo kể từ khi hết hạn hiệu lực trước đó.

Dựa trên những sự khác biệt giữa hai hệ thống mà doanh nghiệp nên đăng ký theo Thỏa ước hay Nghị định thư.

2.3. Các tài liệu cơ bản cho việc nộp đơn đăng ký nhãn hiệu hàng hóa/dịch vụ theo hệ thống Madrid

1. Đơn đăng ký (theo mẫu); 2. Mẫu nhãn hiệu hàng hóa (số lượng: 18 mẫu, kích thước không được lớn hơn 8cm x 8cm, không được dưới 2,5cm x 2,5cm); 3. Bản sao (có công chứng) Giấy chứng nhận đăng ký nhãn hiệu hàng hóa/dịch vụ được cấp tại Việt Nam(nếu đơn nộp theo Thỏa ước Madrid ); 4. Bản sao đơn đăng ký nhãn hiệu (có xác nhận của Cơ quan nhận đơn đầu tiên – nếu đơn nộp theo Nghị định thư Madrid ); 5. Giấy ủy quyền có chữ ký và dấu (nếu có) của người nộp đơn (nếu nộp thông qua đại diện sở hữu công nghiệp).

2.4. Một số thông tin doanh nghiệp cần chú ý khi quyết định đăng ký quốc tế đối với nhãn hiệu của mình theo Hệ thống Madrid

- Cần xem xét loại thị trường muốn xâm nhập mà đăng ký theo Thỏa ước hay Nghị định thư vì trong số các thành viên của Hệ thống Madrid, có các quốc gia là thành viên riêng của Thỏa ước (không là thành viên của Nghị định thư), ví dụ: Ai Cập, U-dơ-bê-ki-xtan; các quốc gia là thành viên của riêng Nghị định thư (không là thành viên của Thỏa ước), ví dụ: Hoa Kỳ, Hàn Quốc.

- Cần phải chú ý những thông tin về nội dung quy định những yêu cầu khác nhau khi làm đơn quốc tế theo Thỏa ước hay theo Nghị định thư.

- Cần chú ý tới phân loại hàng hóa/dịch vụ mà họ đang yêu cầu được bảo hộ được thiết lập theo thỏa ước NICE.

- Cần phải biết những thông tin về các loại phí cơ bản, phí bổ sung, phụ phí và các phương thức thanh toán theo quy định chung và quy định riêng của Thỏa ước và Nghị định thư.

Để có được các thông tin hữu dụng trong việc đăng ký quốc tế đối với nhãn hiệucủa mình, doanh nghiệp có thể tham khảo thông tin từ các website của các cơ quan SHTT quốc gia (Cục SHTT Việt Nam: noip.gov.vn), Tổ chức SHTT thế giới (WIPO: wipo.int), hay các đại diện sở hữu công nghiệp tại Việt Nam, cũng như các tổ chức SHTT tại quốc gia mà doanh nghiệp định đăng ký.

Nhãn hiệu thực sự là tài sản to lớn của doanh nghiệp cần đặc biệt quan tâm đến việc bảo hộ nhãn hiệu của mình trong nước cũng như quốc tế. Với những thông tin trên, hi vọng các cá nhân, tổ chức kinh doanh nói chung và các cá nhân tổ chức kinh doanh trên đại bàn tỉnh Nghệ An nói riêng sẽ có những bước đi thành công trong hoạt động kinh doanh của mình, mang lại nhiều giá trị kinh tế hơn nữa cho địa phương và đất nước trong giai đoạn mới ./.