Đại thi hào Nguyễn Du là chú vợ vua Gia Long

Trai Tiên Điền tình anh Hồng Lĩnh
Gái Kinh Bắc thanh sắc Tiêu Tương

Và tặng tôi cuốn "Hoan Châu - Nghi Tiên Nguyễn gia thế phả".

Ánh sáng từ cuốn gia phả

"Cào thơm lần giở" cuốn gia phả của gia tộc Đại thi hào Nguyễn Du, tôi như được lãng du về miền cổ tích và những tranh tình sử thơ mộng. Cụ tổ 9 đời của Đại thi hào Nguyễn Du là Trạng nguyên Nguyễn Thiến (đỗ năm 1532) vốn quê xã Canh Hoạch, huyện Thanh Oai, trấn Sơn Nam (nay là Hà Tây); có người cháu nội là Nam Dương hầu Nguyễn Nhiệm, thời Lê Trung Hưng có dự mưu phục tại nhà Mạc, bị thua trận chạy về phuơng Nam, giấu hẳn tông tích, đến sinh cơ lập nghiệp tại Tiên Điền, trở thành người khai sáng ra dòng họ Nguyễn Tiên Điền.

Đến đời thứ 6 thì dòng họ này đã nổi tiếng với tiến sĩ khai khoa Nguyễn Nghiễm đỗ Hoàng giáp năm 1731 lúc 24 tuổi và Nguyễn Huệ (anh ruột Nguyễn Nghiễm, bác Nguyễn Du), đỗ tiến sĩ năm 1733.

Cụ Nguyễn Nghiễm làm quan thời vua Lê - chúa Trịnh lên tới chức Tể tuớng - Đại tư đồ, tước Xuân quận công. Quan Tể tuớng giỏi ca trù, hát xuớng ra Thăng Long nhậm chức đã say mê giọng ca quan họ của các liền chị ở vùng Kinh Bắc nên cưới bà bà Trần Thị Tần, quê Hoa Thiều, Hương Mạc, Từ Sơn và sinh ra Thi hào Nguyễn Du. Bà tư Nguyễn Thị Xuyên, quê Hoàng Mai, Yên Dũng, Kinh Bắc sinh ra Nguyễn Quýnh.

Nhưng thông tin đáng lưu ý nhất mà cuốn gia phả đã giục bước chân tôi đi điền dã là thân thế bà vợ thứ năm của cụ Tể tướng: "Nguyễn Trừ (1760-1809), anh trai thứ năm của Nguyễn Du vẫn lưu ở quê mẹ (con bà Trắc thất Nguyễn Thị Xuân; người xã Tiêu Sơn, huyện Yên Phong, Bắc Ninh).

Năm 1779, Trừ đỗ Tứ trường, thời Chiêu Thống được bổ Tri huyện Siêu Loại, thăng Tri phủ Kinh Môn, đổi làm Tri phủ Nam Sách. Năm Gia Long thứ 8 (1890), ông mắc bệnh và mất. Nguyễn Trừ có con trai Nguyễn Trù làm Tri phủ Vĩnh Tường; con gái Thị Uyên giỏi nghề thuốc được tuyển vào làm cung tần của vua Gia Long, rất được yêu quý".

Như vậy cụ Nguyễn Trừ là Quốc trượng nhà Nguyễn (bố vợ vua) và Đại thi hào Nguyễn Du là chú vợ vua Gia Long.

Đôi câu đối nối mạch cội nguồn

Trong ngôi nhà cổ làm bằng gỗ xoan, cột cái to vừa một người ôm, cấu trúc và hoa văn họa tiết kiểu cuối Lê, đầu Nguyễn, chúng tôi được 2 anh em cụ Nguyễn Thinh, 86 tuổi và cụ Nguyễn Thanh Bình, 67 tuổi, tiếp.

Ngắm nhìn đôi câu đối cổ, nền gỗ sơn ta màu đen, chữ thếp vàng đã phôi pha treo hai bên bàn thờ cổ: " Lưỡng triều danh tể tướng. Nhất thế đại nho sư (Tể tướng uy danh hai triều đại. Nhà nho lừng lẫy nhất một thời), chúng tôi vô cùng mừng rỡ vì đây chính là những từ ngữ hàm súc nhất mà người thời Lê - Trịnh đã ngợi ca dòng họ Nguyễn Tiên Điền, ghi nhận công lao cụ Hoàng giáp Nguyễn Nghiễm là Tể tuớng kiêm Tế tửu Quốc Tử Giám và con trai trưởng là tiến sĩ Nguyễn Khản cũng được giữ chức Nhập nhị Tham tụng (tương đương Tể tướng), Tả tư giảng (dạy chúa Trịnh học lúc còn là thế tử) và Tế tửu Quốc Tử Giám.

Quan sát kỹ thì thấy ở đôi câu đối có 2 dòng lạc khoản:

1, Long Phi Mậu Thìn thu

2, Huân Mộc bái thư

Xét lên tự người viết Huân Mộc hàm nghĩa là "Tắm gội bằng nước cỏ thơm" thì có thể hợp với cụ Nguyễn Trừ (1760-1809), con trai thứ năm của Nguyễn Nghiễm. Vậy năm làm câu đối này có lẽ là năm Mậu Thìn 1808, lúc cụ Nguyễn Trừ đang là Tri phủ Nam Sách.

Ngôi mộ quan Tri phủ Nam Sách bố vợ vua Gia Long

Chúng tôi cùng 2 cụ Thinh và cụ Bình ra viếng mộ cụ Tổ khai lập nên chi họ Nguyễn Tiên Điền tại Tiêu Sơn (Tương Giang) thì được đọc tấm bia đá cổ kích thước khoảng 30x50cm.

Mặt trước khắc: Cố Nam Sách phủ tri phủ Nguyễn Hầu, Nghệ An trấn, Đức Thọ phủ, Tiên Điền xã nhân dã.

Mặt sau: Minh Mệnh thập nhất niên chính nguyệt cốc nhật phụng khắc ư Vĩnh Tường phủ công sở.

Những thông tin này kết hợp với ghi chép trong "Hoan Châu - Nghi Tiên Nguyễn gia thế phả" thật phù hợp và đủ để kết luận: Đây là ngôi mộ cụ Nguyễn Trừ - cố Tri phủ Nam Sách quê ở xã Tiên Điền, phủ Đức Thọ, trấn Nghệ An do Tri phủ Vĩnh Tường (con trai Nguyễn Trừ) khắc năm Minh Mệnh thập nhất (ngày lành tháng Giêng năm 1830).

Bức hoành phi do quan Chánh sứ của vua Càn Long tặng

Vua Gia Long

Trong lúc vui nói chuyện gia tộc, hai cụ cho biết thêm, năm xưa các cụ còn một bức hoành phi nữa, nhưng do đời sau gia cảnh khó khăn nên đã bán mất, may mà đôi câuđối mang nội dung quá hiển hách nên không ai dám mua về, nên còn lưu giữ, được treo ở nhà thờ tổ đến nay.

Tôi bàng hoàng sững sờ, xúc động và mừng khôn xiết khi thấy 4 chữ thếp vàng rực sáng trên cao: Dịch thế Thư hương (đời đời vinh quanh nhờ văn chuơng sách vở).

2 dòng lạc khoản là:

Bên phải: Càn Long Tân Tỵ, lạp tiền nhất nhật sách phong Chánh sứ Đức Bảo đề

Bên trái: Minh Mệnh Giáp Ngọ... vọng phụng... ư Vinh Tường tân tu

Đối chiếu trong gia phả thấy chép: "Tháng 12 năm ấy (Tân Tỵ), sứ nhà Thanh sang sắc phong, Nguyễn Nghiễm được sai đến Thiều Dao công quán thăm hỏi, ông có làm thơ tặng Chánh sức là Đức Bảo và Phó sứ là Cố Nhữ Tu. Hai người rất khen trọng và có họa đáp. Đức Bảo lại viết 4 chữ Dịch thế Thư hươngtặng ông".

Không còn nghi ngờ gì nữa, thông tin trong gia phả và bức hoành phi cổ thật trùng khớp, có thể kết luận chính xác rằng: Tại ngôi nhà cổ ở ngõ "Quan Phủ" thôn Hưng Phúc, xã Tương Giang, huyện Từ Sơn (xưa là Tiêu Sơn, Yên Phong, Kinh Bắc) do cụ Nguyễn Trừ (con trai Nguyễn Nghiễm), anh trai Đại thi hào Nguyễn Du) tạo dựng còn lưu giữ được một đôi câu đối cổ Lưỡng triều danh tể tưởng. Nhất thế đại nho sưtạo tác năm Mậu Thìn 1808 và một bức hoành phi Dịch thế Thư hươngdo Chánh sứ của vua Càn Long và Đức Bảo viết tặng cụ Tể tướng Nguyễn Nghiễm vào truớc tháng chạp năm Tân Tỵ (1761) một ngày.

Bức hoành phi này chắc năm 1761 Chánh sứ Đức Bảo viết tặng vào giấy hoặc lụa, đến năm Minh Mệnh Giáp Ngọ (1834) cháu nội cụ Nguyễn Nghiễm là Nguyễn Trù làm Tri phủ Vĩnh Tường mới chuyển sang tần tu bằng gỗ sơn son thếp vàng như hiện treo ở nhà thờ họ Phạm.

Chúng tôi đã thông báo những tư liệu trên cho ông Đinh Sỹ Hồng, Giám đốc Bảo tàng Nguyễn Du ở Tiên Điền, Nghi Xuân, Hà Tĩnh. Ông Hồng đã cử 2 cán bộ là Lê Vân và Hồng Vinh ra Bắc Ninh cùng tôi về Tiêu Sơn thắp hương trước mộ cụ Nguyễn Trừ và chiêm ngưỡng, thẩm định các di vật văn hóa quý giá trên.

Gia đình cụ Thinh và cụ Bình rất phấn khởi khi được chúng tôi và cán bộ Bảo tàng Nguyễn Du khẳng nhận chắp nối dòng họ Nguyễn Tiêu Sơn vào dòng đại tông Nguyễn Tiên Điền và gia tộc đã nhờ thợ giỏi làm phiên bản bức hoành phi và đôi câu đối cung tiến về nhà thờ họ Nguyễn Tiên Điền vào ngày 1 tháng 10 năm Đinh Hợi (10-11-2007).

Bản Truyện Kiềuchữ Nôm ở gia đình hậu duệ cụ Nguyễn Trừ

Khi hỏi về sách vở của các quan phủ xưa, hậu duệ cụ Nguyễn Trừ cho biết: "Trước còn một cuốn gia phả, nhưng đến năm lụt 1971 thì thất lạc, may còn một cuốn Truyện Kiềunhưng cũng nát lắm rồi".

Chúng tôi mừng rỡ khôn xiết, run run mở ra xem, thấy đây thực là một bản Truyện Kiều cổ, khắc ván in trên giấy bản, có kích thước 12x17cm.

Cuốn Truyện Kiều chữ Nôm in theo cách khắc ván này bị mất hẳn 8 trang đầu, 7 trang cuối, các trang 9, 10, 11, 12 chỉ còn non nửa trang phía gáy sách. Nhận xét chung là bản Truyện Kiều sưu tầm được ở nhà cụ Nguyễn Trừ gọi là bản Tiêu Tương, hình thức giống các bản Kiều đời Tự Đức.

Bản Kiều này ở câu 1728: Tuồng chi những giốngbơ thờ quen thân.

Câu 2066: Khen rằng khéo giốngcủa nhà Hoạn nương.

Và câu 1988: So vào với Thiếp Lan Đình nào thua,lại còn quý hơn các bản Kiều cổ đời Tự Đức vì không kị húy tên vua Gia Long là Chủng(âm Nôm là Giống)và cũng chẳng kị húy chữ Lanlà mẹ vua Gia Long.

Việc kị húy vua Tự Đức cũng không được thực hiện nghiêm chỉnh. Từ đầu đến trang 102 không kị húy chữ Thì, Nhậm(tên húy vua Tự Đức); chỉ từ trang 103 trở đi mới kiêng húy hai chữ trên. Do vậy có thể suy luận bản Truyện Kiềunày khắc vào cuối thời Thiệu Trị, đầu đời Tự Đức (1847-1848), nghĩa là vào hàng cổ nhất trong số các bản Kiều sưu tập được hiện nay.

Châu về Hợp Phố

Cụ Bình tâm sự: "Thời gian trôi qua, chiến tranh lưu lạc, các cụ chúng tôi về quê ngoại sống đã lâu. Trước, nhà có giữ bản gia phả, nhưng sau bị thất lạc. Bây giờ quay về, chẳng có bằng chứng gì, sợ bị mang tiếng thấy người sang bắt quàng làm họ, nên hàng năm đều tưởng nhớ, nhưng chẳng dám về".

Chúng tôi trân trọng tặng gia tộc bản "Hoan châu - Nghi Tiên Nguyễn Gia thế phả", cụ Bình xúc động đón nhận và cho đánh máy tính lại toàn văn, sao nhiều bản, giao cho mỗi gia đình giữ một bản để "nối mạch cội nguồn".

Họ Nguyễn Tiên Điền có dòng dõi từ Trạng nguyên Nguyễn Thiến đời nhà Mạc ở Canh Hoạch, trấn Sơn Nam; trài nhiều đời ở Hồng Lĩnh - Lam Giang vẫn nối tiếp được truyền thống khoa bảng, văn võ toàn tài của tổ tiên mà dân Hoan Châu đã ca ngợi.

Bao giờ ngàn Hồng hết cây
Sông Lam hết nước, họ này hết quan

Đến đời cụ Hoàng giáp Tể tướng Nguyễn Nghiễm lại gắn bó với vùng Kinh Bắc để sinh thành ra cho dân tộc Đại thi hào Nguyễn Du mà người xứ Bắc vẫn nhắc nhở trong câu thành ngữ " Trai Tiên Điền - Hồng Lĩnh, Gái Kinh Bắc - Tiêu Tương". Và nay, qua duyên may run rủi, chúng ta lại biết được tại Tiêu Sơn, Tương Giang, Từ Sơn, một nhánh của dòng họ Nguyễn Tiên Điền do Nguyễn Trừ (anh trai Nguyễn Du), lại là bố vợ vua Gia Long, từng làm Tri phủ Nam Sách, sinh con trai là Nguyễn Thích (Tri phủ Nguyễn Hưng, Nam Định), Nguyễn Trù (chi phủ Vĩnh Tường, Vĩnh Phúc) và con gái là Nguyễn Thị Uyên, sau này là cung tần của vua Gia Long, đã nối tiếp xứng đáng truyền thống vẻ vang của gia tộc.

Nguồn: tintuconline.vietnamnet.vn (27/05/08)

Đại thi hào Nguyễn Du là chú vợ vua Gia Long

Xem Thêm

Phát triển nhân lực trẻ cho các lĩnh vực công nghệ chiến lược

Thúc đẩy khởi nghiệp đổi mới sáng tạo gắn với tự tạo việc làm cho thanh niên trí thức

Thúc đẩy ứng dụng AI trong quản lý năng lượng - Giải pháp then chốt giảm phát thải nhà kính

Thúc đẩy vai trò của Liên hiệp các Hội KH&KT địa phương trong bảo tồn đa dạng sinh học và thực thi chính sách

Thúc đẩy ứng dụng thực tiễn của vật liệu tiên tiến trong sản xuất năng lượng sạch

Dựa vào thiên nhiên để phát triển bền vững vùng núi phía Bắc

Muốn công tác quy hoạch hiệu quả, công nghệ phải là cốt lõi

Hội nghị quốc tế: Nông nghiệp sinh thái ĐBSCL - giải pháp trọng tâm ứng phó biến đổi khí hậu

Ứng dụng công nghệ 4.0 thay sức hàng trăm nông dân trên đồng

Hội thảo quốc tế về máy móc, năng lượng và số hóa lần đầu tiên được tổ chức tại Vĩnh Long

Tin mới

Hội Vật lý Việt Nam tổ chức Lễ kỷ niệm 60 năm thành lập (1966 - 2026)

Đề xuất giải pháp thúc đẩy bình đẳng giới trong chuyển đổi số Việt Nam

VUSTA xây dựng đề án vị trí việc làm giai đoạn 2027–2031

Tập huấn sử dụng hệ thống thông tin điều hành tác nghiệp Mặt trận Tổ quốc Việt Nam

Khen thưởng nội bộ phải thực chất, có trọng tâm và bám sát thực tiễn

Nhà khoa học đưa công nghệ vật liệu đầu tiên cho tượng đài hết gỉ

Lào Cai: 52 đề tài xuất sắc sẽ được trao giải Cuộc thi lần thứ 21

Cải cách hành chính và chuyển đổi số ở cơ sở cần thực chất hơn

Bắc Ninh: Hội thảo Định hình không gian đô thị, kiến tạo và phát huy bản sắc địa phương

Hội Nông nghiệp tuần hoàn Việt Nam

Giải thưởng VinFuture 2026 chú trọng 2 tiêu chí cốt lõi

Tôn vinh tinh hoa đạo học, tiếp nối mạch nguồn hiền tài dân tộc

An Giang: Gắn giá trị văn hóa với khoa học, công nghệ và chuyển đổi số

Đắk Lắk: Phản biện hồ sơ Dự án nhà máy điện gió, điện mặt trời

Tuyên Quang: Tôn vinh tài năng sáng tạo trẻ, phát động Cuộc thi năm 2027

KHCN, đổi mới sáng tạo là con đường duy nhất để Việt Nam giàu có, thịnh vượng

Góp ý Luật luật An toàn, vệ sinh lao động: Lấy bảo vệ con người và quản trị rủi ro làm trung tâm

VUSTA công bố các quyết định điều động, bổ nhiệm cán bộ chủ chốt

Liên hiệp Hội Việt Nam hưởng ứng tháng “Vì người nghèo”

Cơ quan Liên hiệp các Hội Khoa học và Kỹ thuật Việt Nam thông báo tuyển dụng nhân sự

Đang Được Quan Tâm

Chủ tịch VUSTA Châu Văn Minh tham dự Lễ khai mạc Hội nghị Liên đoàn các tổ chức kỹ sư ASEAN lần thứ 44

Đổi mới phương thức hoạt động của MTTQ Việt Nam trong giai đoạn mới

GS.TS Đặng Kim Chi: Người mở lối ngành khoa học môi trường, bảo vệ làng nghề

VUSTA tổ chức Hội thảo góp ý dự thảo Luật Thực hiện dân chủ ở cơ sở (sửa đổi)

Tuyên bố chung về việc thiết lập quan hệ Đối tác chiến lược toàn diện giữa nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam và Đan Mạch