Cuộc chiến tranh “bẩn thỉu” đã bắt đầu như thế

Sau khi được tin Anh và Trung Hoa dân quốc được giao nhiệm vụ tiếp nhận sự đầu hàng của quân Nhật ở Đông Dương, ngày 16 - 8 - 1945, tướng de Gaulle vội quyết định cử đô đốc Georges Thierry d’Argenlieu làm Cao uỷ Đông Dương, thượng tướng Leclerc làm tổng chỉ huy quân đội Viễn chinh Pháp tại Viễn Đông thay tướng Baizot (Corps expéditionneire francais d’Etrême Orient).

Ngay hôm đó ông đi Mỹ nhằm tranh thủ sự công nhận chủ quyền của Pháp đối với Đông Dương. Tổng thống Truman chấp nhận yêu cầu của Pháp.

Để chuẩn bị bộ máy cai trị sau chiến tranh, Pháp lập Phái đoàn thuộc địa Pháp (Mission coloniable francaise) tại Calcuta trực thuộc Bộ thuộc địa, do tổng thanh tra De Raymond làm chủ tịch, đồng thời cử các uỷ viên cộng hoà Pháp tới Nam và Bắc Việt Nam. Cedile được thả dù xuống Nam bộ Messmer được thả dù xuống phái nam Tam Đảo, đồng thời một tổ 6 người được thả xuống ngoai vi Huế để bắt liên lạc với vua Bảo Đại, 4 tên bị dân quân Việt Nam bắn chết, 1 tên bị bắt. Thiếu tá Jean Sainteny, phụ trách tổ tình báo M5 ở Côn Minh nhờ máy bay Mỹ đến được Hà Nội vô sự.

Về chính sách đối với các quốc gia Đông Dương, các nhân viên đã căn cứ vào bản tuyên bố ngày 24 - 3 - 1945 của Chính phủ lâm thời Cộng hoà Pháp. Bản tuyên bố này được đưa ra sau cuộc đảo chính của Nhật Bản ngày 9 - 3 - 1945. Đại để có thể tóm tắt bản tuyên bố đó như sau:

Ba nước Đông Dương hợp thành Liên bang Đông Dương, Liên bang Đông Dương hợp với nước Pháp và các thành viên khác của cộng đồng thành khối Liên hiệp Pháp (Union francaise). Liên bang Đông Dương sẽ có một toàn quyền làm chủ tịch và gồm có các bộ trưởng chịu trách nhiệm trước toàn quyền, các bộ trưởng được chọn trong số người Đông Dương cũng như Pháp thương trú tại Đông Dương. Một viện bầu theo cách bầu thích hợp nhất với mỗi nước trong liên bang, trong đó quyền của lợi của nước Pháp được đại diện, sẽ thông qua thuế mọi loại và cũng như ngân sách liên bang và thảo luận các dự án luật…

Quyền tự do báo chí, tự do lập hội và hội họp, tự do tư tưởng và tín ngưỡng, và nói chung các quyền tự do dân chủ hợp thành nền tảng của các luật của Đông Dương…

Liên bang Đông Dương được hưởng trong khuôn khổ Liên hiệp Pháp, một sự tự chủ về kinh tế để đạt sự phát triển đầy đủ của nông nghiệp, công nghiệp và thương mại.

Thực chất đây là quy chế tự trị cải biên vẫn cột các nước Đông Dương vào Liên bang Đông Dương dưới quyền cai trị của một quan Toàn quyền và vào nước Pháp. Dù tình hình Đông Dương đã thay đổi về cơ bản, nó vẫn là kim chỉ nam cho các đại diện Pháp trong các cuộc đàm phán với Việt Nam Dân chủ cộng hoà (VNDCCH) sau này.

Thực lực của Pháp để trở lại Việt Nam là Đội viễn chinh Pháp tại Viễn Đông - CEFEO. Nhưng CEFEO chỉ gồm có một trung đoàn ở Sri Lanca, một vài đơn vị lẻ ở Angiêri, một vài tiểu đoàn đã chạy sang Trung Quốc, không quân, hải quân thì nhờ Anh. Tổng thống de Gaulle kiên quyết trở lại Đông Dương và tuyên bố hùng hồn: “Chúng ta trở lại Đông Dương bởi vì chúng ta là những người mạnh nhất”.

Đứng đầu phe chủ chiến là de Gaulle, d’ Argenlieu với các quan cai trị cũ, các nhà ngân hàng, các nhà tư bản, địa chủ. Trong quân nhân, có một vài người có cái nhìn thực tế về nguy cơ mở rộng chiến tranh. Thượng tướng Leclerc tổng chi huy Đội viễn chinh Viễn Đông cho rằng người Việt Nam hiểu chữ Độc lập là tự trị ( self government) nên chấp nhận chữ tự trị, dành 3 - 5 năm thì giải quyết xong vấn đề Đông Dương. Trung tướng Salan, chỉ huy trưởng lực lượng ở Bắc Đông Dương cũng hiểu chữ độc lập như Leclerc và còn gửi cho d’Argenlieu một bị vong lục nêu rõ và cụ thể những biện pháp có thể chấp nhận được để thể hiện, Leclerc lại chuyển cho Sainteny nội dung tự trị. Trước khi về Paris, d’Argenlieu có chuyển bị vong lục này cho Leclerc khi đó đang là quyền Cao uỷ, Leclerc chuyển ngay bị vong lục cho Sainteny khi đó đang đàm phán với VNDCCH. Nội dung bị vong lục của Salan gần giống với những điều Pháp sẽ nhận với ta.

Sau khi Chủ tịch Hồ Chí Minh và bộ trưởng Moutet ký bản Tạm ước 14 - 9 - 1946, và sau khi Pháp, bất chấp Hiệp định sơ bộ, chiếm Hải Phòng và Lạng Sơn, Phó đô đốc Fbarjot, Phó tổng tham mưu trưởng Bộ Quốc phòng Pháp gửi cho Uỷ ban liên bộ về Đông Dương (Cominindo) một tờ trình, nêu rõ lợi ích chủ yếu của Pháp không phải ở Bắc kỳ. Nếu lao ra Bắc kỳ thì nước Pháp sẽ bị lôi kéo vào một cuộc phiêu lưu rất tốn kém đòi hỏi tăng viện nhiều quân; trọng tâm cố gắng của Pháp phải là ở Nam kỳ. Về Nam kỳ, ông nói cần thực hiện trung thực bản tạm ước và lập một chính phủ liên hiệp với những đại diện có thể chân thành nêu lên nguyện vọng của dân chúng. Vấn đề hợp nhất 3 kỳ có thể quan niệm dưới những hình thức nhiều hay ít hẹp hòi. Nên có những thương lượng giữa Hà Nội và Sài Gòn trước mặt đại diện của nước Pháp.

Về đề nghị xin thêm quân, tướng Humbert, trợ lý quân sự của tổng thống, đề nghị nếu yêu cầu hạn chế thì không phản đối; nếu đó là bước đầu của một chính sách vũ lực thì đó là một điều cực kỳ nguy hiểm, tái diễn lại Sự kiện vùng Rif Marốc năm 1925.

Vì một giải pháp vũ lực ở Đông Dương vượt quá khả năng của nước Pháp, sự lo ngại của Humbert đúng với thực tế vì khi đó công đốc d’Argenlieu và trung tướng Valuy, chỉ huy trưởng quân Pháp ở Bắc Đông Dương, đang chuẩn bị một giải pháp vũ lực nhằm chiếm Hải Phòng và vịnh Hạ Long, Hà Nội và vùng chung quanh để vô hiệu hoá Chính phủ VNDCCH cả về chính trị và quân sự. Uỷ ban về Đông Dương đồng ý tăng viện cho Đông Dương. Nhà sử học Philippine Devillers cho rằng chính phủ Pháp bị lừa gạt và mất phương hướng ( trompé et desorienté).

Ngày 6 - 3 - 1946, Sainteny, đại diện cao uỷ d’Argenlieu ký với Hồ Chí Minh - Chủ tịch nước VNDCCH, và Vũ Hồng Khanh bản Hiệp định sơ bộ, đồng thời Sainteny và Trung tướng Salan ký với Võ Nguyên Giáp bản phụ ước về việc quân Pháp ra thay quân Trung Quốc tiếp nhận sự đầu hàng của quân Nhật. Theo Hiệp định sơ bộ, Chính phủ Pháp công nhận nước VNDCCH là một quốc gia tự do có chính phủ, nghị viện, quân đội và tài chính riêng, là bộ phận của liên bang Đông Dương và Liên hiệp Pháp, chính phủ Pháp cam kết phê chuẩn các quyết định của cuộc trưng cầu dân ý về vấn đề hợp nhất 3 kỳ. Hà Nội, Sài Gòn hay Paris có thể chọn làm địa điểm các hội nghị thương lượng sau này. Sau khi ký Hiệp định, Hồ Chủ tịch ngỏ ý muốn đi Paris . d’Argenlieu gửi cho Chủ tịch Hồ Chí Minh một bị vong lục nói nguyện vọng của ông là gặp Hồ Chủ tịch trên tàu tuần dương - đô đốc Emile Bertin. Và cuộc đón tiếp dùng nghi lễ đối với cương vị của Chủ tịch. Còn việc gặp chính phủ Paris đòi hỏi thời gian chuẩn bị, các cuộc thương lượng đầu tiên là phải ở Đông Dương. Sainteny và Leclerc không chuyển bị vong lục cho Hồ Chủ tịch vì sợ có sự hiểu lầm và chỉ chuyển nguyện vọng của đô đốc muốn gặp Chủ tịch Hồ Chí Minh trong vịnh Hạ Long.

Phái đoàn Việt Nam tại Fontainebleau (từ phải sang): Thủ tướng Phạm Văn Đồng (thứ 2), Chủ tịch HỒ Chí Minh (thứ 3)

Ngày 16 - 4, đoàn đại biểu Quốc hội VNDCCH lên đường đi Pháp có Sainteny tháp tùng. Trung tướng Valuy tạm quyền UỶ viện cộng hoà nước Pháp, ngày 5 - 4 chỉ thịc cho các đơn vị Pháp phải có kế hoạch tác chiến tiến lên một kịch bản đảo chính.

Ngày 31 - 5, Hồ Chủ tịch lên đường đi Paris . Ngày 1 - 6, Sài Gòn tuyên bố thành lập nước Cộng hoà Nam kỳ. Sau những chặng dừng chân ở Ai Cập, Li Bi, Angiêri và miền Nam nước Pháp, ngày 22 - 7 Hồ Chủ tịch đến Paris. Ngày 19 - 6, George Bidault được cử làm Thủ tướng Chính phủ lâm thời nước Pháp. Cuộc thăm chính thức của Chủ tịch Hồ Chí Minh từ ngày 2 đến 4 -7.

Đến Paris , Hồ Chủ tịch được hai tin: ngày 21 - 6, quân Pháp chiếm phủ toàn quyền Hà Nội; từ ngày 25 - 6, quân Pháp chiếm Tây Nguyên, Pleiku và Kontum. Cuộc đàm phán chính thức khai mạc ngày 6 - 7 tại Fontainebleau, cách Paris 60km.

Hai trưởng đoàn là Phạm Văn Đồng và Max André. Phạm Văn Đồng mở đầu bằng việc phê phán kịch liệt chính sách của đô đốc nhưng cũng bày tỏ quyết tâm của nhân dân Việt Nam đi tới một sự thông cảm dứt khoát (entente desfinitive) với nước Pháp. Lập trường của đoàn Pháp thực chất là theo thuyết trực trị (assimilationisme), đoàn Việt Nam đòi độc lập hoàn toàn.

Trong cuộc họp báo ngày 12 - 7, Hồ Chủ tịch giải thích: về phương diện chính trị, các quan hệ giữa nước Pháp và nước Việt Nam phải căn cứ vào một hiệp ước. Hiệp ước này dựa trên một nguyên tắc cơ bản: quyền tự quyết của các dân tộc. Về phương diện kinh tế và văn hoá, chúng tôi tán thành một sự liên kết với nước Pháp trong khuôn khổ khối Liên hiệp Pháp.

Về quyền lợi của nước Pháp, Hồ Chủ tịch nói: Nước Việt Namsẵn sàng bảo đảm tư bản Pháp đầu tư trên lãnh thổ Việt Nam . Hơn nữa người Pháp tiếp tục mở các loại doanh nghiệp, chúng tôi sẽ ưu tiên kêu gọi các chuyên gia Pháp, các công chức Pháp đã ở Việt Nam hoặc là được dùng trong các cơ quan của chúng tôi, hoặc sẽ được bồi thường nếu họ không còn khả năng làm việc.

Trong các tiểu ban, cuộc tranh cãi giống hay gần như trong cuộc hội nghị trù bị Đà Lạt. Cao uỷ d’Argenlieu viết thư cho thủ tướng Bidault cảnh báo Pháp không được bỏ rơi hơn 20 triệu người Việt Nam bằng một chũ ký.

D’Argenlieu rời Paris về Sài Gòn và ngày 22 - 7 khai mạc Hội nghị Đà Lạt II với sự tham gia của các đại diện Lào, Campuchia và Nam kỳ quốc để bàn về quy chế Liên bang Đông Dương. Được tin này, Phạm Văn Đồng cực lực phản đối Pháp trong phiên họp ngỳa 1 - 8 và bỏ họp.

Bidault giật mình nhưng đấu dịu với cao uỷ và mời đoàn Việt Nam trở lại phòng họp. Trong bản báo cáo gửi Thủ tướng Bidault, đô đốc lại nói rõ: cần phải củng cố sự tin cậy nước Pháp của các dân tộc Đông Dương. Sự tin cậy đó sứt mẻ hoặc mất đi thì chỉ còn nước sửa soạn ra đi hay là tái chiếm bằng vũ lực.

Đối với Uỷ ban tư vấn của Uỷ ban liên bộ về Đông Dương, d’Argenlieu dùng một thủ đoạn khác. Ông ta gửi một báo cáo nói rằng Việt Minh đã làm đảo chính cướp chính quyền do Hồ Chí Minh, một lãnh sự cộng sản tay sai của Moscou chỉ huy, và đô đốc nghĩ đến một chính phủ thay thế.

Chính phủ Bidault không nghe ngay d’Argenlieu và thay đổi chủ trương không đòi hỏi một hiệp ước hoàn chỉnh mà cố đi tới một hiệp ước bộ phận để tạm ổn định tình hình. Bộ trưởng Marius Moutet gửi thư cho đô đốc nói phải tiếp tục đàm phán với Chủ tịch Hồ Chí Minh, đại diện duy nhất của một chính quyền thực sự.

Phía Pháp trình bày quan điểm của mình trong một dự thảo tuyên bố chung. Phía Việt Nam đưa lại một phản đề nghị 14 điểm.

Ngày 14 - 9, hai đoàn họp một Uỷ ban hẹp để dàn xếp các điểm bất đồng, chủ yếu là vấn đề trưng cầu dân ý về Nam kỳ. Ngày 7 - 9, đoàn Việt Nam đề nghị đẩy lui các giải pháp về các điểm bất đồng chủ yếu và chỉ ký một hiệp định riêng về các vấn đề kinh tế còn bất đồng. Đêm mồng 9, hai đoàn đi đến một dự thảo tạm ước (modus vivendi). Sáng mồng 10, hai bên thống nhất được một dự thảo, đến chiều Phạm Văn Đồng đề nghị thảo luận lại dự thảo, gạt bỏ một số diểm chạm tới chủ quyền của Việt Namvà đề nghị Pháp định ngày tổ chức trưng cầu dân ý về Nam bộ. Đây là phiên họp cuối cùng của hội nghị Fontainebleau .

Ngày 11 trong bữa cơm tối tại nhà Sainteny, ba đại biểu Pháp và hai đại biểu Việt Nam bàn các điểm bất đồng của dự thảo tạm ước. Ngày 13, Chủ tịch Hồ Chí Minh đưa cho Bộ trưởng Moutet một dự thảo mới có nhiều sửa đổi so với văn bản trước, đặc biệt là về tiền tệ và hải quan, về Nam kỳ và sự khước từ rút quân miền Bắc về và trao trả những hàng binh. Phía Pháp đưa lại bản dự thảo cuối cùng với tinh thần hoà giải và đặt vấn đề chấm dứt chiến sự ở Nam bộ và sổ hiệp định địa phương của hai bộ tham mưu. Ngày 13 Hồ Chí Minh và Moutet lại gặp nhau, ngày 14 Pháp lại đưa một dự thảo mới.

Tối 14 rạng ngày 15, Hồ Chủ tịch đến nhà riêng của Moutet và ký bản Tạm ước vào 1 giờ sáng. Để lại Paris Hoàng Minh Giám, Trần Ngọc Danh, Dương Bạch Mai, Hồ Chủ tịch rời Paris bằng xe lửa ngày 18 - 9 và đáp thông báo hạm Dumont Durville rời quân cảng Toulon đi Hải Phòng ngày 19 - 9. Ngày 18 - 10, Hồ Chủ tịch về đến Cam Ranh và gặp đô đốc. Ngày 20 - 10 thì về đến Hà Nội. Trong Nambộ, lực lượng vũ trang của ta nhất loạt ngừng bắn ngày 30 - 10 theo đúng thoả thuận ở Paris với Pháp. Uy tín của Uỷ ban Kháng chiến Nam bộ ngày càng lên. Tình hình đó làm cho d’Argenlieu lo sợ, thấy cần có thêm lực lượng mới bình định được Nam kỳ. Tướng Valuy đề nghị với đô đốc phải chủ động mở những cuộc tấn công quy mô lớn. Với những đơn vị chính quy thiện chiến, ông có thể chiếm ngon Hà Nội và Huế. Được đề nghị đó, đô đốc đề nghị duy trì quân số của đội viễn chinh ở mức 75.000 người. Đô đốc lại gửi một điện tuyệt mật cho thủ tướng Bidault nói cần dự kiến khả năng Việt Nam tấn công trước, do đó Pháp cần chuẩn bị giáng đòn đánh trả tức khắc.

Vấn đề bản phụ ước kèm theo Hiệp định Sơ bộ có điều khoản quy định quân Pháp sẽ rút mỗi năm 1/5, sau 5 năm sẽ rút hết, bị thủ tướng cực lực phản đối, Uỷ ban liên bộ dàn xếp bằng cách coi đó là vấn đề sẽ bàn lại. Sau chuyện này là sự giằng co về địa điểm đàm phán, d’Argenlieu không chịu Parisnhư Việt Namđề nghị và đòi họp ở Đà Lạt. Cuối cùng ta cũng đồng ý. Tại đây cuộc đàm phán vấp về hai vấn đề chủ yếu: vấn đề Liên bang Đông Dương và vấn đề Nam bộ. Trong khi đó d’Argenlieu tuyên bố thành lập chính phủ lâm thời Cộng hoà Nam kỳ tự trị và cử một phái đoàn nghị sĩ thiện chí đi thăm nước Pháp, do đó Hội nghị Đà Lạt thất bại. Việt Namphản đối d’Argenlieu báo cáo là yêu sách của Việt Namvề Nam bộ là không có cơ sở nào. Và nếu trưng cầu dân ý tổ chức không tốt thì Pháp sẽ mất Namkỳ rồi sẽ mất cả Lào, Campuchia, Parislại đồng ý việc lập chính phủ lâm thời Cộng hoà Nam kỳ. Trước khi đi Pháp, d’Argenlieu chỉ thị cho tướng Valluy phải tập trung lực lượng nhanh chóng chiếm căn cứ Hải Phòng - Hạ Long, giữ căn cứ Hà Nội, Sơn Tây và cả Hoà Bình. Ngày 10 - 11, quân Pháp chiếm Sở Hải quan Hải Phòng, Chủ tịch Hồ Chí Minh gửi điện phản đối cho chính phủ Pháp ngày 11 nhưng Phủ Cao uỷ hãm lại mãi ngày 2 - 12 mới gửi tới Paris. Ngày 20 - 11, Việt Nam định chiếm lại Sở Hải quan nhưng do quân Pháp mượn dịp đó để mở cuộc tấn công Hải phòng, mở đầu “Trận đánh Hải Phòng” (La bataille de Hai phong), đồng thời đánh chiếm Lạng Sơn. Trong trận Hải Phòng, quân Pháp bắn đại bác bừa bãi làm chết hơn vạn dân thường. Thế là Pháp mở đầu cuộc chiến tranh với việc chiếm Hải Phòng và Lạng Sơn.

Thủ tướng Bidault nhận được điện phản đối của Chủ tịch, lại nhận được điện xin tăng quân của tướng Valluy nên phải xin từ chức, nhưng tạm quyền trong khi chưa có thủ tướng mới.

Con đường Hà Nội - Hải Phòng bị Việt Nam cắt, không tiếp tế được cho Pháp. Valluy phải tính chuyện rút khỏi Phủ Lạng Thương, Bắc Ninh, NamĐịnh, đổi lấy việc mở đường Hà Nội - Hải Phòng. Sài Gòn báo cho Sainteny rằng dân Nam bộ sẽ khởi nghĩa theo một lệnh của Chủ tịch Hồ Chí Minh do radio Bạch Mai phát đi, do đó cần gây một sự cố kỹ thuật ở đài Bạch Mai. Sainteny nghiên cứu xem nên gây sự cố hay đánh chiếm Bạch Mai. Đến lúc này Pháp giải quyết được cuộc khủng hoảng nội các, cử Leon Blum làm thủ tướng.

Ngày 14 - 12, phái viên của Valluy về Paris báo cáo với Uỷ ban liên bộ về Đông Dương rằng cần hành động gấp về quân sự và giải toả đường Hà Nội - Hải Phòng, coi quân đội Việt Nam là kẻ thù. Không có kết luận nào về cuộc báo cáo này.

Ngày 17, 18 - 12, quân Pháp ở Hà Nội gây một loạt vụ khiêu khích: gây vụ thảm sát ở hai phố Yên Ninh, Hàng Bún, chiếm sở Tài chính và Bộ Giao thông Công chính, đòi giao cơ quan công an Hà Nội để chúng lo vấn đề an ninh. Trước sự phát triển nghiêm trọng của tình hình, ngày 18, Hồ Chủ tịch giử điện cho Thủ tướng Blum đề nghị Pháp cử một phái đoàn của Quốc hội sang Việt Nam nắm tình hình nhưng bức điện bị Sài Gòn hãm lại, mãi đến ngày 22 – 12 mới tới Paris, nhưng chiến sự đã mở rộng ra toàn quốc từ ngày 19.

Cuộc chiến tranh bẩn thỉu bắt đầu như thế, đẩy nhân dân Việt Nam vào cuộc kháng chiến gian khổ 9 năm ròng.