Cù Lao Chàm

Xã đảo Tân Hiệp (Cù Lao Chàm) thị xã Hội An, cách cửa Đại 15 km là một nhóm gồm 7 đảo: Hòn Lao, Hòn Tai, Hòn Dài, Hòn Mồ, Hòn Lá, hòn Khô Mẹ, hòn Khô Con.

Ra lao đón lụi thật dài

Chờ mồ khô lá, xuống tai chực nồm

Tổng diện tích các đảo 15km2 rừng chiếm 90%. Hòn Lao là hòn lớn nhất còn có tên là hòn Bút có dân cư sinh sống. Hòn nhỏ nhất là hòn Khô Con. Hòn Tai còn gọi là hòn Én vì có nhiều tổ chim én.

Hòn Lao có 8 bãi cát: bãi Bấc, bãi Ông, bãi Làng, bãi Xếp, bãi Chồng, bãi Bìm, bãi Hương và bãi Nần chỉ có 2 bãi Làng và Hương có dân cư sinh sống. Hòn Biền là núi cao nhát ở Cù Lao Chàm (517m) có nhiều gỗ quý như gõ, kiền kiền, chò, xoan núi. Nhiều đàn khỉ sống hoang dã và đặc biệt là chim yến chọn làm nơi cư trú. Chim yến thoạt trông như chim sẻ, thịt không ngon, lông đen, ức có đốm trắng, đuôi ngắn chẻ đôi, bay khỏe và nhanh như liệng, người Trung Quốc gọi là huyền điểu hay du ba điểu (chim bay chơi trên sóng nước). Chim thích làm tổ ở những hang đá có vách cheo leo, khô thoáng như hoang Khô, hang Cả, hang Tò Vò… chim làm tổ bằng nước bọt, tổ chỉ bằng bàn tay trẻ em chụm lại, là loại thực phẩm quý hiếm có giá trị dinh dưỡng và kinh tế cao. Ngoài ra tổ yến (yến sào) còn là một dược liệu quý chữa được bệnh lao phổi, hen, viêm xương sống… Ca dao đất Quảng có câu:

Con chim én từ Cù Lao Chàm nó bay từ Nam ra Bắc

Nó mắc vách gành, rồi liệng khắp Đông Tây

Nước miếng trong nó làm ổ từng ngày

Nuôi con khôn lớn, tháng ngày đâu nó có kể công

Trên dưới 400 năm nghề khai thác yến sào vẫn là niềm tự hào của làng yến Thanh Châu. Hiện nay trên bãi Hương có nhiều tồ nghề yến được ông Hồ Văn Hòa – viên quan “Quản lĩnh Tam Tỉnh yến hộ” dưới triều Gia Long cho xây để thờ các vị tiền bối làng nghề.

Vùng biển Cù Lao Chàm là một ngư trường lớn thuận lợi cho đánh bắt hải sản quý như tôm hùm, mực, cá, cua… Đồng thời ngày biển lặng trên chiếc thuyền câu, trong xanh đàn cá sắc màu, lung linh bờ đá san hô trắng hồng – nhấm nháp chút men cay với càng con “cua đá” mà hình như chỉ có ở vùng này “con cua đá, nó nằm trong lá, nó nằm trong khe, nó có 8 cái que, có 2 cái càng…” thêm một chiếc càng nữa thì “trời vừa tối…” bên ánh lửa bập bùng quanh bờ sóng vỗ. Người ta kể rằng: dưới thời vương quốc Champa, Cù Lao Chàm không chỉ là nơi lưu đày những người bị trọng tội (là những cư dân đầu tiên của Cù Lao này) mà còn có nhiều dấu tích giao thương quốc tế: năm 1998 tại bãi Làng, ngành Khảo cổ học đã tìm được nhiều mảnh gốm thời Đường, một số mảnh gốm islam của vùng Trung cận Đông. Đây là điểm dừng chân tránh gió bão và lấy củi, nước ngọt, lương thực cho những hải trình tiếp theo – phải chăng Cù Lao – Hội An là một dãy núi đất liền từ xưa cổ? nhà khoa học tiến sĩ Trần Kim Thạch nghi ngờ rằng “rốn” của mỏ than Nông Sơn là ở Cù Lao Chàm. Còn nhà nghiên cứu Nguyễn Văn Xuân trong một bài viết trên báo Khoa học – phát triểnnhấn mạnh rằng Cù Lao Chàm là một Hồng Kông hụt thời người Anh khuynh đảo châu Á.

Cù Lao Chàm có một thảm thực vật, động vật trên núi dưới biển khá phong phú, hiện có hơn 100 loài động vật quý hiêm trú ngụ. Điều ấy đã thuyết phục UNESCO công nhận và xếp hạng Cù Lao Chàm là khu dự trữ sinh quyển thế giới.