Côn trùng biến đổi gen - Triển vọng và nguy cơ

Bộ mặt mới của côn trùng thời nay

Tại Viện nghiên cứu hoàng gia Anh, có thể bạn sẽ ngạc nhiên khi thấy một trong những kẻ thù lớn nhất của loài người: muỗi Anopheles - đang được các nhà khoa học xem như thượng khách. Tại đây, loài muỗi hút máu người này được nuôi dưỡng trong điều kiện tốt nhất để phát triển. Trong những căn phòng gắn điều hòa nhiệt độ, trứng muỗi nở ra và bọ gậy được bơi lội tự do trong bể nước có sẵn thức ăn. Còn những con muỗi Anopheles trưởng thành thì chỉ việc dạo chơi và thong thả hút máu đám chuột bạch được thả đầy phòng. Tất cả những “tiện nghi” đó nhằm phục vụ công trình nghiên cứu của nhà di truyền học Andrea Crisanti: cho ra đời thế hệ những con muỗi biến đổi gen có khả năng chống lại chính căn bệnh do chúng lan truyền: bệnh sốt rét!

GS. Crisanti thuộc nhóm những nhà khoa học muốn cung cấp cho thế giới những loài muỗi, ruồi, ong và côn trùng đã bị biến đổi gen với hy vọng chúng sẽ trợ giúp con người trong mọi mặt của cuộc sống. Những con sâu tằm, ong mật giờ đây đã có vài ba gen mới để chống chọi tốt hơn với bệnh tật hay cho sản lượng nhiều hơn. Một số loài sâu bệnh trong nông nghiệp cũng đã bị biến đổi gen để quay ra trừ khử chính đồng loại của chúng. Bằng công nghệ này, nhà sinh vật học người Mỹ Robert Staten đã cho ra đời những con sâu đỏ đực mang gen vô sinh. Mỗi ngày ông cùng các đồng nghiệp thả tới 7 triệu con sâu đực vô sinh xuống những cánh đồng bông đang bị sâu đỏ phá hại. Mục đích là làm cho các con sâu cái tồn tại trong tự nhiên không còn cơ may gặp gỡ những con sâu đực “nguyên vẹn”, từ đó diệt trừ dần loài sâu ăn hại bông này. Lại có nhà khoa học còn đang muốn biến tất cả các loài côn trùng có cánh thành những chiếc kim tiêm biết bay chuyên cung cấp vaccin phòng dịch bệnh. Nhà sinh vật học người Anh Julian Crampton (Đại học Liverpool) dự báo rằng, trong vòng 5 – 10 năm nữa, có thể dùng những loài “siêu muỗi” như vậy để phòng dịch trên diện rộng với chi phí rất thấp cho gia súc hoặc cho những tầng lớp dân cư không có điều kiện tiếp xúc với thuốc men.

Lợi ích to lớn

Các nhà khoa học có thể đưa những gen gây chết hay những gen làm giảm sức đề kháng vào côn trùng gây hại mùa màng.

Với những loài côn trùng gây hại, nhờ biến đổi gen theo cách “lấy mỡ nó rán nó”, các nhà khoa học có thể đưa những gen gây chết hay những gen làm giảm sức đề kháng vào côn trùng. Các gen này sẽ làm cho côn trùng chết trong những điều kiện nhất định. Thế hệ con cháu lai với côn trùng tự nhiên sinh ra cũng chứa những gen này. Từ đó có thể sẽ mở đường cho việc tiêu diệt các loài côn trùng gây hại trên diện rộng.

Các loài côn trùng truyền bệnh, gây bệnh sẽ được bổ sung các gen có khả năng tiêu diệt mầm bệnh, ngăn chặn được sự lây lan của dịch bệnh hay tự miễn dịch và truyền khả năng miễn dịch sang con người. Công nghệ này cũng có thể đem lại phương pháp kiểm soát một số bệnh lây lan qua côn trùng trên toàn cầu ở ngay tại cội nguồn của chúng (chứ không đợi đến lúc mắc bệnh mới điều trị)... Với các loài côn trùng có ích, công nghệ biến đổi gen sẽ hỗ trợ để chúng chống được dịch bệnh, tăng năng suất, cho sản phẩm nhiều hơn, chất lượng cao hơn... Theo GS. Crisanti, công nghệ biến đổi gen côn trùng là một công nghệ có hiệu quả và có thể tạo ra một khác biệt thực sự. Bước tiếp theo là mở rộng công nghệ này để có thể tạo ra tác động hiệu quả ở quy mô rộng. Giới nghiên cứu khoa học hy vọng rằng côn trùng biến đổi gen sẽ tạo nên một kỷ nguyên mới trong y sinh học và nông nghiệp.

Và những nguy cơ tiềm tàng

Những người phản đối công nghệ gen đã và đang theo dõi bước đi của ngành khoa học còn non trẻ này với cái nhìn nhiều ngờ vực và lo lắng. Điều mà họ lo ngại nhất là một cuộc cạnh trạnh để sinh tồn sẽ diễn ra giữa côn trùng biến đổi gen và côn trùng tự nhiên cũng như việc môi trường sinh thái có thể bị phá vỡ nếu như những thí nghiệm và ứng dụng loại này vượt ra khỏi vòng kiểm soát. Rồi lại còn nguy cơ gen lạ được cấy vào sẽ biến đổi tính cách của động vật? Điều gì sẽ xảy ra nếu gen đặc biệt sau khi được cấy vào một loài côn trùng sẽ không chỉ ẩn náu trong loài côn trùng đó mà đột nhiên “nhảy” sang các loài động vật khác? Một loài sâu biến đổi gen liệu có thể truyền khả năng đột biến của chúng sang các loài khác trong tự nhiên, chẳng hạn vi khuẩn trong đất. Mà một khi vi khuẩn bị đột biến, thì khó có thể dự đoán phản ứng dây chuyền sau đó. Liệu trong tương lai có xuất hiện hàng đàn “siêu côn trùng” giống như quái vật trong truyện viễn tưởng với những đặc tính không thể lường trước?

Những lo ngại đó hoàn toàn có cơ sở, bởi ngay cả các nhà khoa học đang theo đuổi công nghệ biến đổi gen cho côn trùng cũng tỏ vẻ nghi ngại và thận trọng rất thận trọng. Cả GS. Crampton và GS. Crisanti đều nói: “Cho đến nay chúng tôi còn biết quá ít về những đàn côn trùng biến đổi gen mặc dù chúng do chính mình tạo ra. Chúng sẽ phát triển thế nào? Mức độ ổn định của chúng đến đâu và liệu gen biến đổi đó có nhảy sang những loài khác không? Tất cả những vấn đề đó cần phải được nghiên cứu kỹ càng”.