Có cơ chế nhưng khó phối hợp

"Biệt dược" cho... bệnh thành tích

VUSTA và các hội thành viên là một trong những tổ chức được giao quyền TVPBXH, đặc biệt là đối với những dự án, các công trình nghiên cứu khoa học tầm quốc gia. Những năm qua, VUSTA đã đưa ra một số phản biện giúp Nhà nước tiết kiệm hàng nghìn tỷ đồng. Đó là công trình thay nước hồ Tây, xây dựng Thủy điện Sơn La, đường Hồ Chí Minh qua rừng Cúc Phương, di tích khảo cổ học 18 Hoàng Diệu (Hà Nội), xây dựng ồ ạt các sân golf ở các vùng đất lúa, chương trình lúa lai, chương trình khai thác bô xít tại Tây Nguyên, dự án xây nhà máy điện hạt nhân Ninh Thuận... Rất nhiều ý kiến đóng góp trong số đó đã được các cơ quan quản lý tiếp thu và chứng minh giá trị thực tiễn trong đời sống.

Sở dĩ những TVPBXH thời gian qua của VUSTA nhận được nhiều sự chú ý và tiếng nói đồng thuận từ công luận bắt nguồn từ thực tế nhiều vấn đề được đem ra bàn thảo là nhạy cảm, cần sự trung thực và dám nói của các nhà khoa học. Đặc biệt, do cách bố trí kinh phí TVPBXH của VUSTA là dành khoảng 30-40% trong tổng kinh phí hoạt động cho các vấn đề phát sinh nên công tác này đáp ứng kịp thời các đòi hỏi của xã hội. Tuy nhiên, có một thực trạng đáng buồn hiện nay là quan niệm nhà nước làm tất cả và chỉ có các cơ quan nhà nước mới có thể làm tốt đã khiến cho khái niệm TVPBXH bị hạn chế nhiều.

Theo tổng hợp tình hình từ các hoạt động TVPBXH của VUSTA giai đoạn 2004-2009 thì việc tiếp cận thông tin đang gặp khó khăn, chất lượng thông tin không cao và trong nhiều trường hợp bị điều chỉnh nhiều khiến cho việc thu thập thông tin và đánh giá chính xác tốn rất nhiều công sức trong khi căn cứ chưa thật đầy đủ. Ngoài ra, các cơ quan nhà nước bị ảnh hưởng của bệnh thành tích nên không phải lúc nào cũng có thái độ cởi mở với các kết quả của công tác TVPBXH.

Đột phá từ Quốc hội

Dự án thay nước hồ Tây là một trong những công trình phản biện hiệu quả của VUSTA.

Có một thực tế là nhiều hội thành viên của VUSTA gần như "thất nghiệp" vì chức năng chính của họ là TVPBXH nhưng các đơn vị chuyên ngành thực hiện dự án không mời tư vấn vì nhiều lý do, trong đó có nguyên nhân "không muốn bị chọc ngoáy". Ngoài ra, tâm lý chung của nhiều người vẫn ngại đụng đến những vấn đề thuộc lĩnh vực khoa học xã hội vì điều này thường liên quan đến các chính sách, quan điểm.

Trong một cuộc hội thảo về "Vai trò tư vấn của VUSTA đối với các cơ quan của Quốc hội" tổ chức mới đây, các đại biểu đều cho rằng sự hợp tác này là cần thiết và cần được điều chỉnh bằng một cơ chế cụ thể hơn nữa. Theo PGS-TS Hồ Uy Liêm, quyền Chủ tịch VUSTA thì "trước mắt đề nghị Quốc hội có cơ chế đặt hàng, cung cấp danh sách các dự án luật dự kiến làm trong 1-2 năm tới để VUSTA trưng cầu ý kiến các nhà khoa học, huy động nguồn lực tham gia xây dựng". Điều này nếu được thực hiện hẳn sẽ khả thi vì thực tế tại nhiều kỳ họp cho thấy các cơ quan Quốc hội nói chung và đại biểu nói riêng vẫn ở trong tình trạng phải đứng trước "một rừng thông tin" mỗi lần chuẩn bị ra quyết định về một chính sách quan trọng của đất nước. Thông tin lại thường đến khá muộn, nói như Phó Chủ nhiệm Ủy ban Về các vấn đề xã hội Nguyễn Văn Tiên là khi mọi sự đã "đóng thuyền", mà tới lúc đó thì "rất khó thay đổi điều gì, không cẩn thận còn tạo sự đối kháng, đối đầu về chính sách"...

TS Nguyễn Sĩ Dũng (Phó Chủ nhiệm Văn phòng Quốc hội), cho rằng: Trong các phiên chất vấn, nhìn bên ngoài, có vẻ như các đại biểu có ưu thế khi chất vấn các bộ trưởng nhưng thực tế đằng sau mỗi vị này có bộ máy giúp việc khổng lồ, có nhiều thông tin và am hiểu về chuyên môn. Nếu các đại biểu không có chứng cứ khoa học, họ không thể tranh luận ở diễn đàn này được. Do đó, để có thể xem xét những vấn đề hệ trọng của đất nước, Quốc hội mà cụ thể là các ủy ban của Quốc hội, rất cần các kênh thông tin khác nhau, trong đó có VUSTA.

Một trong những đặc điểm của trí thức khoa học là luôn có tư duy độc lập và một phần tư duy vượt trước so với tư duy phổ biến chung trong xã hội. Đất nước đang trong quá trình phát triển nên nhu cầu cần có TVPBXH là hết sức cần thiết. Nhưng cũng cần tránh tình trạng phản biện lấy được, "phủ định sạch trơn", lấy ý đồ cá nhân để đứng trên lợi ích đất nước. Những tư vấn, phản biện nghiêm túc, khách quan và khoa học chính là niềm tin của nhân dân trông đợi ở các nhà khoa học, tầng lớp trí tuệ cao của dân tộc.