Cơ chế chống oxy hóa của một số thuốc bảo vệ gan

Gan là tổ chức rất quan trọng của cơ thể. Hầu hết các chất khi vào cơ thể qua đường ăn uống đều được chuyển hóa tại gan. Những thói quen ăn uống, sinh hoạt không khoa học như nghiện rượu, hút thuốc lá, ăn uống không đủ chất dinh dưỡng, uống nhiều loại thuốc với liều cao kéo dài, hoặc khi cơ thể bị vi trùng, ký sinh trùng thâm nhập đều ảnh hưởng tới hoạt động của chức năng gan.

Gan thường bị viêm do virus, hóa chất, chất độc, tình trạng thiếu dinh dưỡng của cơ thể. Các virus gây viêm gan có nhiều loại nhưng chủ yếu là virus nhóm B. Chúng gây tổn thương cho tế bào gan và chính các tế bào tổn thương đã trở thành các kháng nguyên. Trong khẩu phần ăn hàng ngày nếu thiếu protid cũng sẽ dẫn đến viêm hoại tử tế bào gan vì trong protid có các axid amin như methionin, cystein... là các chất quan trọng tham gia tổng hợp glutathion (GSH) và các tác nhân bảo vệ gan khác. Mặt khác, khi cơ thể không đủ chất sẽ dẫn đến thiếu cholin và làm cho gan không tổng hợp được phospholipid dẫn đến tích tụ mỡ ở gan. Sự tích tụ này làm cho quá trình peroxy hóa ở gan tăng lên và tạo ra nhiều sản phẩm độc hại cho gan.

Những chất độc từ môi trường qua con đường tiêu hóa thâm nhập vào gan là tác nhân gây viêm gan hay gặp nhất. Một số chất như chloroform, tetraclorurcarbon (CCL ₄), rượu (ethanol), các hợp chất nitơ,... đều là kẻ thù của gan. Việc sử dụng kéo dài với liều cao các thuốc như paracetamol, các thuốc chống lao rimifon, rifampicin... cũng thường dẫn đến hậu quả viêm gan. Quá trình gây viêm gan của các chất kể trên khá phức tạp nhưng có thể tóm tắt như sau: việc tiếp xúc thường xuyên với các chất độc hoặc uống liên tục liều cao các thuốc kể trên đã tạo ra trong quá trình chuyển hóa ở gan những dạng trung gian, làm tăng quá trình peroxy hóa lipid (POL) màng tế bào, làm giảm nồng độ của GSH, gây xuất hiện các tổn thương tế bào tiến tới viêm hoại tử gan.

Các nghiên cứu gần đây cho thấy các thuốc có tác dụng bảo vệ gan đa số theo cơ chế gốc tự do. Quá trình POL là phản ứng gốc tự do. Do đó, muốn làm được vai trò bảo vệ gan, các thuốc được dùng phải dập tắt các quá trình POL này càng nhiều càng tốt. Những chất có tác dụng chống oxy hóa được sử dụng làm thuốc bảo vệ gan rất tốt. Vì vậy, người ta đi sâu nghiên cứu một số chất chống oxy hóa như vitamin E, các GSH, các flavonoid, silimarin, biphenyldimethyl-dicarboxylate (BDD)... để làm các thuốc bảo vệ gan. Vitamin E là chất chống oxy hóa, có khả năng tan vào pha mỡ trong màng phospholipid. Mặt khác, vitamin E cũng làm tăng lượng GSH và làm giảm số tế bào gan bị chết. Tính chất chống oxy hóa của các GSH và các flavonoid đã góp phần quan trọng trong việc ngăn chặn quá trình huỷ hoại cấu trúc và chức năng của tế bào gan, làm tăng nhanh quá trình tái sinh và hồi phục chức năng gan. Trên thị trường có nhiều thuốc có chứa thành phần hoạt chất là nhóm này như Carsin, Silibor, Silimarin, Forlec, Nissel, Bedad, Flacumin, Omitan... Nhiều thuốc là các loại viên nang mềm phối hợp nhiều thành phần bảo vệ gan và chống oxy hóa như Livermax, Cigenol, Hepasyrin, Stebigs, Hepamerz, Jetepar...

Tuy nhiên, trên thị trường hiện nay các thuốc bảo vệ gan có giá khá cao. Một viên Fortec có giá bán lẻ là 3.000 đồng, một viên Cigenol là 2.500 đồng… Những thuốc này đều phải dùng số lượng nhiều trong thời gian dài mới có hiệu quả. Do đó giá tiền một đợt điều trị cũng là gánh nặng đối với bệnh nhân nghèo. Hiện nay, người ta đã và đang nghiên cứu một số dược liệu cũng có tác dụng bảo vệ gan rất tốt như cây Chó đẻ răng cưa, Nhân trần, tảo Spirulina, cao Atichaut… Các dược liệu này mở ra một hướng đi mới cho công nghệ dược phẩm sản xuất ra một số thuốc bảo vệ gan có giá thành rẻ hơn mà vẫn có tác dụng tốt. Một số chế phẩm của các dược liệu này đã xuất hiện trên thị trường như Hepamarin viên nang có thành phần là bột Diệp hạ châu, viên bao đường Artisonic có thành phần phối hợp một số dược liệu, Centasia có thành phần là bột Rau má… Bên cạnh đó có một số thuốc bảo vệ gan rất tốt mà lại rẻ như Methionin, Hephytol,… không nên coi thường. Việc sử dụng các biệt dược của nước ngoài mà trong thành phần hoạt chất có các chất bảo vệ gan được nói ở trên cũng cần cân nhắc để đảm bảo việc sử dụng thuốc hiệu quả nhưng phải kinh tế.

Nguồn: Thuốc & sức khỏe, số 205 - 206 (1 & 15.2.2002), tr 39, 40