"Chúng ta đang làm báo ở thời kỳ tế nhị"

"Bảo vệ mình không phải để cầu an"

-So với hồi ông làm báo cách mạng, thì hiện nay, mục tiêu và trách nhiệm công dân trong việc bảo vệ chủ quyền và lợi ích dân tộc cụ thể của mỗi người làm báo là gì, thưa ông?

Nhà báo Hữu Thọ:Trên thế giới đang xuất hiện nhiều khái niệm mới như biên giới mềm, xâm lăng văn hóa, đế quốc thông tin. Do đó, để giữ vững chủ quyền quốc gia, anh phải tham gia một cuộc chiến đấu toàn diện chứ không như trước đây.

Đồng thời, trong quá trình hội nhập, chúng ta góp phần xây dựng nền kinh tế, văn hóa tự chủ. Đóng cửa, cô lập là trì trệ nhưng hòa tan là rất nguy. Sự phức tạp đó đòi hỏi bản lĩnh của mỗi người làm báo.

- Như ông vừa nói là sự tự chủ của dân tộc, vậy còn sự tự chủ của báo chí nên hiểu như thế nào?

Báo chí là tiếng nói của Đảng, Nhà nước và các tổ chức chính trị xã hội đồng thời là diễn đàn của nhân dân, như Luật đã nêu. Nhưng báo chí có vai trò chủ động rõ nhất là trong việc ủng hộ sự nghiệp đổi mới như khoán sản phẩm trong nông nghiệp, giao đất rừng cho nông dân, thực hiện một giá... Vì báo chí có khả năng nắm chân lý từ thực tiễn.  

Tất nhiên, phải dũng cảm và khôn khéo lắm, vì đổi mới bao giờ cũng là phủ định cái cũ hiện hành và động chạm tới con người gắn liền với cơ chế đó.

- Ông có lần nào động chạm không?

Cũng không ít lần đâu. Có lần tôi được một đồng chí cấp cao giao đi viết bài về một điển hình tốt đang muốn phổ biến ở miền Bắc. Nhưng đi thực tế, tôi thấy điển hình này không thể viết được vì còn những điều có thể có dấu hiệu tiêu cực. Đành nhờ một anh bên Văn phòng Chính phủ viết, đăng một trang trên báo Nhân dân.

Lại một lần, tôi xuống Cai Lậy (Tiền Giang), vùng Ấp Bắc, viết về chuyện cải tạo nông nghiệp. Tôi xuống thực tế một tuần, thấy không khí căng thẳng, có người bị quy là chống chủ nghĩa xã hội vì không vào tập đoàn. Do đó không thể viết được. Tuy nhiên, đó cũng chỉ là cách khôn vặt để tự bảo vệ mình trong quá trình tác nghiệp. 

Bảo vệ mình không phải vì muốn cầu an mà để giữ được ngòi bút tiếp tục đấu tranh, chứ không nên làm đến mức để người ta diệt anh, khiến anh không còn công cụ. Trong cuộc đời làm báo, nói “có” hùa vào thì rất dễ, nói “không” phải uốn lưỡi mười lần. 

“Có cách để nói”

- Nhưng dùng mẹo vặt mãi không phải cách hay. Có lẽ thay vì dùng mẹo, phải có một cơ chế để nhà báo phát huy bản lĩnh và tự chủ?

Cuốn sách của Hữu Thọ, NXB Chính trị Quốc gia, Hà Nội, 2008

Nhưng có những sự kiện về Việt Nam, các hãng thông tấn nước ngoài vẫn đưa tin trong lúc báo chí trong nước im lặng? Xảy ra những trường hợp như vậy liệu người dân có còn tiếp tục nhìn nhận đúng được vai trò báo chí?

- Có cách để nói chứ không hoàn toàn giữ im lặng. Ví dụ, vấn đề này, kia đang còn có ý kiến khác nhau, nằm trong khuôn khổ của phản biện xã hội. Bản lĩnh xử lý thông tin là quan trọng.

Anh xử lý thông tin như thế nào để giữ được cái thế, vừa không mất độc giả, vừa không bị bắt bẻ. Đó là một cái thế rất khó khăn nhưng có thể làm được. Nhưng phải giữ được vị thế thì mới có cách để bày tỏ quan điểm, thái độ. 

“Đang làm báo ở thời kỳ tế nhị”

- Có hiện tượng là nhiều tờ báo, nhà báo hiện nay có tâm lý tự kiểm duyệt chính mình khá chặt chẽ và thận trọng nên cũng không còn giữ được sự tin cậy của độc giả. Ông nghĩ sao về điều này?

Hữu Thọ: Kiểm duyệt là cần thiết để có chất lượng nhưng ở mức nào và giới hạn nào thì cần xem lại

Có trường hợp phản biện trong hội nghị rất gay gắt, rất quyết liệt, nhưng khi viết thành bài báo thì họ cũng nói vừa mức vì là thông tin công khai rộng rãi. Nên nhìn nhận việc ta tự kiểm duyệt chẳng qua là để sản phẩm đưa ra đạt hiệu quả xã hội cao hơn, có tính nhân ái hơn và đúng luật pháp. Độc giả tin cậy những tờ báo chín chắn, đúng đắn.

Nếu gọi năm 2008 là năm hạn của báo chí thì cũng làm cho một số anh em nhụt chí. Tôi cũng nghiên cứu một số hồ sơ, thì anh em cũng phạm sai lầm chứ không ai bị kỷ luật sai. Vấn đề còn ý kiến khác nhau là mức độ xử phạt, cách xử phạt. 

Vì có những trường hợp đưa quá mức nên mới cần có barie. Chúng ta đang làm báo ở thời kỳ tế nhị cả về đối ngoại, kinh tế. Kiểm duyệt là cần thiết để có chất lượng nhưng ở mức nào và giới hạn nào thì cần xem lại. 

- Việc xử lý thông tin nhạy cảm cần bản lĩnh của nhà báo và tòa soạn, nhưng ở tầm cao hơn, tầm quản lý nhà nước thì thế nào thưa ông?

- Mỗi tờ báo có một cương lĩnh riêng, giữ cho tờ báo đúng quy chế để đảm bảo thương hiệu, tránh kiện tụng. Mất cương lĩnh là đi lạc đường. Với một số nhà báo, giữ vững tôn chỉ mục đích của tờ báo rất quan trọng để giữ được tiếng nói riêng trong xu thế chung. 

Tuy nhiên, không nhà báo nào sáng tạo được trên cơ sở gò bó. Những quy định tạo điều kiện cho từng cá nhân, chỉ khi đó tờ báo mới đa phong cách, mới có nhiều bạn đọc.

Tôi đọc trên báo thấy mới đây, Bộ trưởng Lê Doãn Hợp có nói một ý rất chính xác là, có một số người ít am hiểu nghề nghiệp báo chí nên hay dùng biện pháp quản lý hành chính để quản lý báo chí là không thích hợp. Tưởng quản lý như thế là chặt mà hóa ra rất lỏng.

- Cảm ơn nhà báo Hữu Thọ đã dành cho Tuần Việt Nam cuộc trò chuyện thú vị.