Chứng say tàu, xe và thuốc chữa
Nguyên nhân STX
Chứng STX có nguyên nhân từ cơ quan tiền đình là chính. Tai của chúng ta được chia làm 3 bộ phận: tai ngoài, tai giữa và tai trong. Ngoài chức năng nghe, tai còn có chức năng về cảm giác thăng bằng cho cơ thể. Chức năng này được thực hiện nhờ các vết thính giác và mào thính giác trong các túi của tiền đình và các ống bán khuyên (có 3 ống hình vòng cung nằm trên 3 mặt phẳng thẳng góc với nhau: đứng dọc, đứng ngang và nằm ngang). Tiền đình là hệ thống có cấu trúc phức tạp bao gồm bộ phận tiền đình (tiền đình xương, tiền đình màng) của ống tai, các sợi thần kinh dẫn truyền, nơi tiếp nhận và phân tích cảm giác thăng bằng ở tiểu não - đó là một hệ thống kiểm soát thăng bằng trong di chuyển, cử động và phối hợp động tác. Khi ta quay đầu, hoặc đi lại, chạy nhảy thì sẽ gây nên chuyển động nội dịch trong các ống bán khuyên. Các ống này được xếp đặt theo 3 chiều không gian, nên đối với mỗi cử động, chuyển dịch theo quán tính của nội dịch trong các ống bán khuyên sẽ khác nhau. Sự chuyển dịch này sẽ kích thích vào các lông rung nhất định của tế bào trong mào thính giác. Luồng xung động cũng được truyền đi theo dây thần kinh tiền đình để báo cho não biết về chiều mỗi chuyển động của cơ thể.
Do tàu xe chạy với vận tốc không đều, rẽ ngoặt ngoằn ngoèo, những dao động tròng trành làm cho cơ thể thay đổi tư thế không có quy luật. Nếu khả năng thích ứng tốt thì không sao; nhưng với những người cơ quan tiền đình quá mẫn cảm, kém thích ứng với sự thay đổi vị trí cơ thể thì dễ mắc chứng STX.
Ngoài ra, những phản xạ thần kinh của cơ quan nội tạng truyền về trung tâm nôn ở não cũng góp phần làm tăng chứng STX. Đó là các yếu tố như ăn quá no (hoặc quá đói), mất ngủ, bực tức, mệt mỏi, không khí ô nhiễm (khói thuốc lá, mồ hôi người, mùi xăng...) cũng có thể gây đau đầu, buồn nôn cho một số người quá mẫn cảm.
Có khoảng 30% người lớn và nữ nhiều hơn nam, dễ bị chứng STX: mặt tái, chân tay vã mồ hôi, buồn nôn, nôn. Để tránh tình trạng này, trước ngày đi cần thư giãn tinh thần tránh mệt mỏi. Trước khi đi nên ăn nhẹ không để cơ thể quá đói, hoặc quá no vì dễ kích thích niêm mạc dạ dày. Không dùng đồ uống có gas, không uống rượu trước và trong khi đi. Đi xe ô tô thì ngồi phía đầu xe để đỡ xóc, nếu đi tàu thì ngồi ở cuối đoàn tàu. Ngồi cạnh cửa thoáng gió. Tránh khói thuốc lào, thuốc lá. Xe chạy chỉ nên nhìn ra phía trước mặt, không nhìn phía sau, không nhìn gần hai bên đường để tránh cảm giác các vật đang di động ngược chiều với hướng đi của mình. Thỉnh thoảng nên vận động nhẹ nhàng cho khí huyết lưu thông.
Và dùng thuốc
Có nhiều loại thuốc với hàng trăm biệt dược có đặc tính chống nôn, chống STX. Những người dễ bị STX, trước khi khởi hành có thể dùng một trong các thuốc sau:
Cinnarizin: Các biệt dược: apotomin, cerepar, glanil, stugeron, vasozine... có tới hơn 60 tên thương mại. Thuốc dạng viên nén 10-15-25mg và 75mg. Dẫn chất piperazin làm giảm kích thích đến bộ phận tiền đình ở tai trong; gây giãn mạch não và ngoại vi (nhưng không ảnh hưởng đến huyết áp) còn có tác dụng kháng histamin và serotonin. Với người lớn, trước lúc khởi hành 30 phút uống 15-25mg để phòng ngừa STX. Thuốc có tác dụng phụ có thể gây buồn ngủ nhẹ. Nếu dùng liều cao có thể rối loạn tiêu hóa. Không uống rượu khi đang dùng thuốc.
Dimenhydinat: Các biệt dược: agolene, bontourist, dramamine, emedyl, lomarin... với khoảng 80 tên thương mại. Thuốc dạng viên nén 50mg; thuốc đạn 25 và 100mg. Là thuốc kháng histamin, chống nôn và chóng mặt. Người lớn, trước khi khởi hành 30 phút uống 1-2 viên để phòng ngừa STX. Hoặc đặt một viên thuốc đạn 100mg. Sau khi uống thuốc nếu cần cứ 4 giờ uống 1 viên. Không dùng thuốc cho phụ nữ có thai, hoặc người nuôi con bú. Không uống rượu khi đang dùng thuốc. Tác dụng phụ có thể gây buồn ngủ, quánh dịch nhày đường hô hấp, khô miệng, táo bón...
Diphenhydramin: Các biệt dược: diphenacen, histaxin, luporvalin, nautamine, restamin... với gần 100 tên thương mại. Dạng thuốc viên nén 10mg, viên nang 25mg, ống tiêm 10-30mg. Là thuốc kháng histamin, còn có tác dụng an thần chống nôn và chống co thắt. Dự phòng và điều trị nôn mửa uống 25-50mg hoặc dùng 1 ống thuốc tiêm bắp. Không dùng thuốc cho người có thai, hoặc đang nuôi con bú. Không uống rượu khi đang dùng thuốc. Thuốc có thể gây buồn ngủ, quánh dịch nhày phế quản, khô miệng, táo bón...
Scopoderm TTS: hoạt chất là scopolamin, là thuốc hệ điều trị qua da để dán vào da. Khi dán vào da dược chất trong miếng băng sẽ thấm xuyên qua da để vào tĩnh mạch dưới da, vào máu và cho tác dụng giảm sự kích thích, giảm sự co thắt chống buồn nôn và nôn. Dán 1 miếng phía sau tai, ở chỗ da khô không có tóc, trước khi khởi hành 6-12 giờ để cho thuốc ngấm. Khi đến nơi gỡ miếng dán bỏ đi. Với 1 miếng dán đủ để phòng cho một chuyến đi trong 72 giờ. Nếu đi lâu hơn, sau 72 giờ sẽ bỏ miếng cũ đi, và dán 1 miếng mới ở phía tai bên kia.
Không dùng thuốc cho trẻ em dưới 15 tuổi. Không dùng cho phụ nữ nuôi con bú. Khi dùng thuốc cần kiêng rượu. Ở một số người già khi dùng thuốc có thể bị lú lẫn, hoặc mờ mắt, ảo giác. Nếu bị thì ngừng dùng ngay - gỡ miếng dán bỏ đi.
Dùng gừng: Nếu không muốn dùng thuốc hóa dược, hoặc trường hợp có chống chỉ định thì có thể dùng gừng tươi hoặc bột gừng khô cũng có tác dụng tốt chống STX. Những nghiên cứu dược lý hiện đại, đã chứng minh một số chất trong củ gừng có tác dụng kháng histamin, chống nôn, chống co thắt cơ trơn, có tác dụng phòng ngừa STX không kém so với thuốc hóa dược; và người có thai cũng dùng được. Ở nước ngoài, người ta cũng đã sản xuất những viên nang gelatin chứa liều bột gừng (thường là 1g) cho dễ uống. Trước khi khởi hành 30 phút uống 2 viên có thể phòng được STX.
