Chùa Một Cột đoá hoa giữa Thủ đô
Văn bia chùa Diên Hựu (Một cột) khắc ngày 15 tháng 6 năm Cảnh Trị thứ 3 (1665) cho biết chùa dựng năm 1049. Diên Hữu - Một cột là một quần thể chừa nằm cạnh nhau.
Triều đại nhà Lý xây dựng kinh đô ở thành Thăng Long cũng noi theo cách cũ, ngày càng sùng kính nên chùa ngày càng linh thiêng. Khi vua Lý Thánh Tông chưa có Hoàng tử, thường đến chùa Một Cột để cầu nguyện. Một đêm nằm mộng, thấy Phật Quan âm mời lên chùa, ôm một đứa bé đặt vào lòng. Tháng đó Hoàng hậu có mang sau đó sinh Hoàng tử.
Ghi chép của danh nho Trần Bá Lãm 1788 trong “ La thành cổ tích dân vịnh”có ghi lịch sử chùa Một Cột như sau: “ Chùa ở xã Nhất Trụ, huyện Vĩnh Thuận. Thời xưa, đất ở đây bỏ hoang chưa có xóm trại. Cao Biền khi sang đô hộ An Nam bảo đấy là chỗ sườn rồng chạy, sai đóng cột đồng vào đấy, cắt đứt long mạch. Về sau dân đến ở thành làng, tên làng là Một Cột.
Có lần vua Lý Thánh Tông đêm mơ đến làng Một Cột, Bồ tát Quan âm xuất hiện gọi vua bảo: “ Đất này rất linh, cột đồng làm thương tổn đến long mạch đã lâu rồi, nên kịp hủy bỏ thì vận nước lại bền thêm mấy đời nữa, bằng không thì sẽ mất”.Tỉnh mộng, vua sai hủy bỏ đồng trụ ám phù. Quả nhiên sau đó triều đại nhà Lý hưng thịnh.
Hơn nửa thế kỷ sau, chùa Một Cột lại được làm lại to đẹp hơn . Đại Việt sử ký toàn thưcho biết: “Mùa thu tháng 9 năm Long Phù thứ 5 (1105), làm hai ngọn tháp trắng ở chùa Diên Hựu. Bấy giờ vua cho chữa lại chùa Diên Hựu đẹp hơn cũ, vét hồ Liên Hoa Đài đổi tên là hồ Linh Chiểu. Ngoài hồ còn có hành lang chạm vẽ chạy xung quanh. Ở ngoài hành lang lại đào hồ gọi là Bình Trì, bắc cầu cong để đi qua. Trước sân chùa xây bảo tháp. Hàng tháng cứ ngày rằm mồng một, vào hạ (ngày 8 tháng 4) vua xa giá ngự đến, đặt lễ cầu sống lâu, bày nghi thức tắm Phật, hàng năm lấy làm lệ thường.
Theo “Lịch sử Thăng Long Hà Nội” thì chùa Một Cột xây dựng năm 1105, có đoạn viết: “ Tôn sùng đạo Phật, hâm mộ Thánh nhân, mở chùa Diên Hựu ở sườn Tây”. Dấu vết theo quy mô thuở trước, lo toan cho thành ý ngày nay. Đào hồ thơm Linh Chiểu, giữa hồ trồi lên một cột đá, trên cột có một đóa sen nghìn cánh xòe. Trên hoa dựng ngôi đền đỏ sẫm, trong đền dựng pho tượng sắc vàng. Ngoài hồ có hành lang bao bọc. Ngoài hành lang lại đào hồ Bình Trì, bắc cầu cong cong để đi lại. Ở sân trước cầu, hai bên tả hữu xây tháp báu lưu ly. Mồng một hàng tháng, mùa xuân hàng năm vua thân ngồi xe ngọc đến mở tiệc chay. Hương hoa bày hình thức kỳ an, bồn chậu đặt nghi lễ tắm phật.
Qua những nguồn tư liệu khác nhau, ta thấy được lịch sử, hình dáng và cấu trúc của chùa Một Cột thời Lý. Chùa này dù có tiền thân từ đời Đường như văn bia của chùa ghi lại hoặc bắt đầu có từ năm 1049, thì ngôi chùa Một Cột trước năm 1105 có hình dáng một đóa hoa sen.
Cách thể hiện những biểu tượng ở chùa Một Cột thật đặc biệt, không hề giống bất cứ một tháp Phật giáo nào. Thay vì vòng lửa, vòng kim cương và vòng cánh sen, hồ nước tròn Bình Trì (trong các tài liệu có khi gọi là ao) của chùa Một Cột sẽ tẩy trần, sẽ rửa sạch mọi mê muội để đưa người ta đi dần đến giải thoát, đến với Đại giác. Hình ảnh Đại giác hay Pháp thân vô sắc giới của chùa Một Cột cũng là hình ảnh đặc biệt: ao sen.
Theo quan niệm dân gian người Việt, ao sen chính là trạng thái siêu thoát, là cõi cực lạc. Người dân Việt Nam đã hình tượng hóa cõi cực lạc trong hai câu thơ.
Sao bằng vui thú Liên Trì
Dứt không tư tưởng sá gì nhị biên
( Quan âm Thị Kính)
Đóa hoa sen (Liên Hoa Đài) của chùa Một Cột có cái gì đó gắn bó với câu ca dao:
Trong đầm gì đẹp bằng sen
Lá xanh bông trắng lại chen nhuỵ vàng
Nhuỵ vàng bông trắng lá xanh
Gần bùn mà chẳng hôi thanh mùi bùn.
Nét đẹp riêng, giá trị nghệ thuật độc đáo của chùa Một Cột chính là hình ảnh thực được tạo ra để thể hiện những ý niệm triết học trừu tượng của Phật giáo. Hơn thế nữa, chiều hướng tâm của chùa Một Cột không có xu thế lên cao dần như kiến trúc tháp Phật giáo khác mà dẫn vào Tâm. Ở chùa Một Cột “Sự hướng về” là một quá trình đi đến cõi Phật.
Nguồn:
*Đại Việt sử ký toàn thư,NXB Khoa học xã hội 1993.
*Chùa Việt Nam,NXB KHXH 1993 .
*Lịch sử Thăng Long – Hà Nội,NXB trẻn 2005.
