Chìa khóa chống đói nghèo với bảo vệ tài nguyên, môi trường
Câu chuyện thành công nhất…
Hơn 25 năm đổi mới, công cuộc xóa đói giảm nghèo ở nước ta đã đạt được nhiều thành tựu đáng khích lệ. Báo cáo Phát triển Việt Namnăm đã nghi nhận: “Những thành tựu giảm nghèo của Việt Nam là một trong những câu chuyện thành công nhất trong phát triển kinh tế”. Báo cáo Việt Namthực hiện các mục tiêu thiên niên kỷcũng khẳng định: Việt Nam đã giảm được trên 60% người nghèo. Tỷ lệ hộ nghèo giảm nhanh tróng vòng 5 năm từ 17,2% năm 2005 (2,8 triệu hộ) xuống còn 7% năm 2010 (1,1 triệu hộ), bình quân mỗi năm giảm 34 vạn hộ. Bước đầu Việt Nam đã hạn chế được một phần mức độ gia tăng ô nhiễm, chú trọng khắc phục suy thoái, phục hồi và cải thiện môi trường, quan tâm hơn đến khai thác và sử dụng hợp lý tài nguyên thiên nhiên, bảo vệ đa dạng sinh học. Nạn phá rừng từng bước được ngăn chặn,đưa tỷ lệ che phủ của rừng lên 40% diện tích lãnh thổ (kể cả diện tích cây công nghiệp lâu năm).
Có được những thành tựu đó là do nước ta đã duy trì được tăng trưởng kinh tế cao và sự ổn định chính trị tạo điều kiện thuận lợi cho xóa đói giảm nghèo và bảo vệ tài nguyên, môi trường; cải cách toàn diện về kinh tế vĩ mô, thương mại và mở cửa nền kinh tế nhiều thành phần theo định hướng xã hội chủ nghĩa, cải cách doanh nghiệp nhà nước, phát triển nông nghiệp nông thôn, từng bước đưa Việt Nam thoát khỏi khó khăn, nâng cao khả năng cạnh tranh và hội nhập kinh tế thế giới.
Từ măn 2006, Chính phủ đã dành 1% tổng chi ngân sách cho sự nghiệp bảo vệ môi trường. Trong mục lục thống kê hàng năm, ngoài các lĩnh vực kinh tế - xã hội, hiện nay đã bổ sung thêm bộ các chỉ số về môi trường. Điều này đã thể hiện quyết tâm cao của Chính phủ trong việc giải quyết các vấn đề ô nhiễm, suy thoái môi trường đang có chiều hướng gia tăng hiện nay. Xóa đói giảm nghèo theo hướng phát triển bền vững là: khai thác hợp lý sử dụng tiết kiệm và có hiệu quả tài nguyên thiên nhiên; ngăn chặn, xử lý và kiểm soát có hiệu quả ô nhiễm môi trường; bảo vệ tốt môi trường sống; bảo vệ được các vườn quốc gia, khu bảo tồn thiên nhiên, khu dự chữ sinh quyển và bảo tồn đa dạng sinh học; khắc phục suy thóai và cải thiện môi trường. Xóa đói giảm nghèo và BVMT là vấn đề then chốt trong phat triển nhanh và bền vững.
Thực tế … còn nhiều cam go
Tuy đạt được một số thành tựu khả quan, nhưng công cuộc xóa đói giảm nghèo và bảo vệ tài nguyên, môi trường ở nước ta vẫn còn không ít cam go. Thu nhập của một bộ phận lớn dân cư vẫn nằm giáp ranh mức nghèo. Theo chuẩn nghèo mới, năm 2010 cả nước ta có khoảng 4.6 triệu hộ nghèo, chiếm 26% số hộ toàn quốc. Vùng có tỷ lệ hộ nghèo cao nhất là vùng Tây Bắc (62,3%) và Tây Nguyên (52,2%), thấp nhất là vùng Đông Nam Bộ (10,8%). Đây cúng là vùng đất đang bị xâm hại nặng nề. nước ta co diện tích tự nhiên khoảng 33 triệu ha. Theo kết quả diều tra gần đây nhất, trong số 21 triệu ha đất đang sử dụng trong canh tác nông, lâm nghiệp, thì phần diện tích đáng kể lại có hàm lượng dinh dưỡng thấp. Đặc biệt có tới 9.34 triệu ha đất hoang hóa, trong đó khoang 7.85 triệu ha chịu tác động mạnh bởi xa mạc hóa. Sự suy giảm đất canh tác, sự suy thoái chất lượng đất và xa mạc cũng đang diễn ra với tốc độ nhanh. Cùng với hiện tương xoái mòn, rửa trôi, sặt lở, mặn hóa, phèn hóa… đang xảy ra phổ biến ở nhiều nơi đã làm cho khoảng 50% trong số 33 triệu ha đất tự nhiên của nước ta được coi là “có vấn đề suy thoái”. Bên cạnh đó, do việc quy hoạch và quản lý còn hạn chế, nhiều nơi đất đai còn chưa được sử dụng có hiệu qủa và bền vững.
Đa số người nghèo sinh sống trong các vùng tài nguyên thiên nhiên rất nghèo nàn, điều kiện tự nhiên khắc nghiệt như: vùng núi cao, vùng sâu, vùng xa hoặc ở các vùng Đồng bằng sông Cửu Long, miền Trung, do sự biến động của thời tiết (bão lụt, hạn hán…) khiến cho các điều kiện sản xuất và đời sống của người dân càng thêm khó khăn. Sự kém phát triển về hạ tầng cư sở của vùng nghèo càng làm cho các vùng này tách biệt với vùng khác. Nguồn lực của người nghèo (đất đai, lao động, vốn) rất hạn chế, thu nhập bấp bênh và dễ bị tổn thương trước những đột biến của thời tiết, khí hậu. Nhiều hộ gia đình tuy mức thu nhập trên ngưỡng nghèo nhưng vẫn giáp ranh với ngưỡng nghèo đói, do vậy, khi gặp phải thiên tai, bão lũ cũng có thể khiến họ trượt xuống ngưỡng nghèo. Tính mùa vụ trong sản xuất nông nghiệp cũng tạo nên khó khăn cho người nghèo, nhất là khi gặp phải hạn hán, rét kéo dài, sương giá, mưa gió không thuận hòa, sâu bệnh phát triển mạnh.
Với khoảng 2500 làng nghề trên cả nước, trong đó không ít làng nghề chưa có hệ thống xử lý rác thải, nước thải và khí thải cũng đặt ra những vấn đề bức xúc cần sớm được giải quyết.Đó là chưa kể đến những vấn đề rác thải sinh hoạt đô thị, chất thải y tế, thuốc bảo vệ thực vật và chất độc hóa học do Mỹ sử dụng trong chiến tranh ở Việt Nam còn tồn lưu.
Những vấn đế tài nguyên và môi trường trên đây đang và sẽ là những thách thức gay gắt đối với quá trình phát triển bền vững của nước ta. Những thành tựu đạt được trong những năm qua thực sự là tiền đề và là động lực mạnh mẽ của sự phát triển quốc gia. Nhưng chúng ta cũng thấy rằng, quá trình phát triển kinh tế, xóa đói giảm nghèo của nước ta chủ yếu vẫn còn dựa vào việc khai thác tài nguyên thiên nhiên; năng suất lao động còn thấp; công nghệ sản xuất, quy mô tiêu dùng còn sử dụng nhiều năng lượng, nguyên nhiên liệu và thải ra nhiều chất thải. Dân số tăng nhanh, tỷ lệ nghèo còn cao; các dịch vụ cơ bản về giáo dục và y tế hiện còn bất cập, các loại tệ nạn xã hội chưa được ngăn chặn triệt để… đang là những vấn đề bức xúc. Trong khi đó, hệ thống chính sách và công cụ pháp luật chưa đồng bộ để có thể kết hợp một cách có hiệu quả giữa xóa đói giảm nghèo và BVMT.
Nguyên nhân của cái “vòng kim cô” thắt chặt người nghèo, hủy hoại tài nguyên, môi trường
Đói nghèo sinh ra phá hoại tài nguyên, môi trường, phá hoại tài nguyên, môi trường lại sinh ra đói nghèo. Người nghèo thường bị rơi vào vòng luẩn quẩn cuẩ nghèo đói và thảm họa môi trường. Họ chặt phá rừng bừa bãi, chăn thả gia súc gia cầm gây ô nhiễm trên các kênh rạch, đổ các chất phế thải chưa qua xử lý ra đồng ruộng…Đa số người nghèo lại chưa có nhiều cơ hội tiếp cận với dịch vụ sản xuất như khuyến nông, khuyến lâm, khuyến ngư, bảo vệ động, thực vật; nhiều yếu tố đầu tư vào sản xuất như: điện, nước, giống cây trồng, vật nuuôi, phân bón… đã làm tăng chi phí, giảm thu nhập tính trên đơn vị giá trị sản phẩm. Người nghèo cũng thiếu các khả năng tiếp cận các nguồn tín dụng, pháp luật và chưa được bảo vệ quyền lợi về môi trường.
Đông con vừa là nguyên nhân vừa là hệ quả của nghèo đói và tàn phá môi trường. Tỷ lệ sinh trong các hộ gia đình nghèo còn rất cao. Đây là một trong những đặc điểm của các hộ gia đình nghèo. Bệnh tật và sức khỏe yếu kém cũng ảnh hưởng trực tiếp đến thu nhập và chi tiêu của người nghèo, Chi phí chữa bệnh là ngánh nặng đối với người nghèo và đẩy họ đến chỗ vay mượn, cầm cố tài sản dể có tiền trang trải chi phí, dẫn đến tình trạng người nghèo càng ít có cơ hội thoát khỏi cái “vong kim cô” đói nghèo, bệnh tật và khai thác tài nguyên, môi trường bằng mọi giá.
Môi trường nông thôn, nơi phần lớn người nghèo sinh sống đang bị ô nhiễm do các điều kiện vệ sinh và cơ sở hạ tầng yếu kém. Viêc sử dụng không hợp lý các loại hóa chất nông nghiệp cũng đã và đang làm cho môi trường nông thôn bị ô nhiễm và suy thoái. Việc phát triển tiểu thủ công nghiệp, các làng nghề và cơ sở chế biến ở một số vùng do cong nghệ sản xuất lạc hậu, quy mô sản xuất nhỏ, phân tán xen kẽ trong các khu dân cư và hầu như không có thiết bị thu gom và xử lý chất thải, đã gây ô nhiễm môi trường nghiêm trọng. Kết quả điều tra mới đây cho biết , điều kiện và môi trường lao động tại các làng nghề là đáng lo ngại. Có 60 đến 90% người lao động tiếp xúc với bụi bẩn, hóa chất, độ nóng không có trang thiết bị phòng hộ. Tình trạng ô nhiễm môi trường tại các làng nghề ngày càng tăng. Các chất thải rắn, lỏng, khí trong quá trình sản xuất không được xử lý, thu gom, thải bừa bãi ra môi trường xung quanh và trong các khu dân cư đã làm ô nhiễm môi trường nghiêm trọng.
Có nhiều nguyên nhân dẫn đến tình trạng này, nhưng nguyên nhân cơ bản nhất vẫn là do các cấp ủy và chính quyền các cấp chưa nhận thức đúng đắn về tầm quan trọng của công tác bảo vệ môi trường, chưa biết nhận thức, trách nhiệm thành hành động cụ thể ở từng cấp, từng ngành và từng người cho việc BVMT; chưa bảo đảm sự hài hòa giữa phát triển kinh tế, xóa đói giảm nghèo với BVMT, thường chỉ chú trọng đến tăng trưởng kinh tế mà ít quan tâm việc bảo vệ môi trường ; nguồn lực đầu tư cho BVMT của Nhà nước, của các doanh nghiệp và cộng đồng dân cư còn rất hạn chế.
Chìa khóa cho cuộc chiến chống đói nghèo, bảo vệ tài nguyên, môi trường
Đảng ta đề ra mục tiêu: Đến năm 2020 đưa tỉ lệ che phủ rừng lên 45%. Hầu hết thành thị và nông thôn được sử dụng nước sạch và hợp vệ sinh. Cải thiện và phục hồi môi trường các khu vực bị ô nhiễm nặng. Hạn chế tác hại của thiên tai và chủ động ứng phó có hiệu quả với biến đổi khí hậu, nhất là nước biển dâng…
Để thực hiện thắng lợi mục tiêu đó, trong thời gian tới, chúng ta phải lỗ lực bảo vệ và cải thiện tài nguyên, môi trường, bảo đảm cho mọi người dân nghèo đều được sống trong môi trường trong sạch và lành mạnh. Đưa vấn đề BVMT vào trong kế hoạch, chương trình, dự án và coi đó là một trong những tiêu chí đánh giá các giải pháp phát triển. Lồng ghép đầy đủ và cụ thể các vấn đề môi trường vào các quy hoạch tổng thể phát triển kinh tế - xã hội của các tỉnh, huyện đảm bảo cho các quy hoạch phát triển bền vững và không là giảm tài nguyên. Không ngừng cải thiện chất lượng môi trường và sử dụng hợp lý tài nguyên thiên nhiên. Chú trọng tăng cường đa dạng sinh học ở các vùng cát, vùng hoang mạc, vùng đầm lầy. Cải thiện chất lượng rừng tự nhiên và rừng trồng, nâng cao các giá trị các hệ sinh thái nghèo, bảo đảm tính ổn định của các hệ sinh thái nhạy cảm.
Xóa đói giảm nghèo và bảo vệ môi trường vừa là nền tảng vừa là mục tiêu phát triển bền vững đất nước, là yếu tố bảo đảm ổn định chính trị và an ninh quốc gia. Điều đó cho thấy sự cần thiết phải tăng cường các biệm pháp phòng ngừa đối với các vấn đề môi trường, như sử dụng có hiệu quả nguồn tài nguyên thiên nhiên, quản lý nước, quản lý chất thải và định cư hợp lý liên quan đến các vấn đề phát triển. Thực hiện đánh giá tác động của môi trường đối với mọi dự án xóa đói giảm nghèo, Thử nghiệm các phương án, chính sách để tăng thêm sự tham gia của khu vặc tư nhân trong các dự án sản xuất; đảm bảo tiếp cận lâu dài nguồn nước bằng cách tăng cường bảo vệ lưu vực đầu nguồn. Khuyến khích áp dụng các công nghệ vào quy trình sản xuất ít chất thải, ít gây ô nhiễm. Sử dụng khí đốt sinh học ở các vùng nông thôn và phát triển năng lượng mặt trời, gió và các nguồn nhiệt năng khác. Sửa đổi các quy định bảo vệ tài nguyên, môi trường liên quan đến quá trình đầu tư để vừa đảm bảo quyền tự do đầu tư của công dân vừa bảo đảm không xuất hiện nguy cơ làm tổn hại đến tài nguyên, môi trường. Hỗ trợ các hoạt động môi trường dựa trên cộng đồng để tăng nhận thức và sự tham gia của người dân.
Kiểm soát ô nhiễm và ứng cứu sự cố môi trường do thiên tai lũ lụt gây ra; có kế hoạch thuyết phục tình trạng ô nhiễm môi trường trên các dòng sông, hồ ao, kênh mương… Thực hiện các dự án về cải tạo, bảo vệ môi trường: Xây dựng vườn quốc gia, khu rừng cấm, trồng cây xanh, giữ gìn đa dạng sinh hoc, xây dựng các công trình làm sạch môi trường. Phát triển nâng cao chất lượng các vườn động thực vật ở các trung tâm nghiên cứu và các quốc gia để duy trì, bảo tồn các nguồn gen di truyền quí hiếm. Tiếp tục đóng cửa các khu rừng ở những vùng sinh thái dễ bị tổn thương và những khu rừng thiên nhiên đang bị xuống cấp; thực hiện chống hoang mạc hóa và hạn hán, phát triển bền vững vùng núi, ven biển, trung du, đô thị và đồng bằng; kết hợp hài hòa giữa tăng trưởng kinh tế, xóa đói giảm nghèo và bảo vệ tài nguyên, môi trường.
Giáo dục ý thức, trách nhiệm và đạo đức môi trường, nếp sống văn hóa sinh thái toàn dân. Có chính sách khen thưởng cụ thể đối với người thực hiện tốt các quy định bảo vệ rừng, bảo vệ tài nguyên nước, BVMT và xử phạt nghiêm khắc đối với người vi phạm về bảo vệ tài nguyên thiên nhiên và đa dạng sinh học. Phát triển các dịch vụ môi trường như trồng vườn hoa, cây xanh, thu gom rác thải, xây dựng các khu du lịch sinh thái, bảo tồn các vườn cây, chim thú quý. Nhân rộng các mô hình, điển hình tiên tiến trong sự nghiệp BVMT. Xóa đói giảm nghèo và bảo vệ tài nguyên, môi trường là một trong các định hướng bảo đảm cho sự thắng lợi của chủ nghĩa xã hội.
