“Chết” vì tiết kiệm không phải lối

Hỏng hàng loạt

“Cả một thời gian dài trạm bị hỏng không hoạt động. Nhân viên Sở Tài nguyên và Môi trường Hà Nội đã kiểm chứng thiết bị và xác định hỏng. Sở đã đồng ý với kiến nghị nâng cấp của chúng tôi. Nhưng đến nay (sau hơn 2 năm), điểm quan trắc này vẫn chưa thấy hoạt động trở lại” - Chị H.A, Trung tâm công nghệ môi trường và phát triển bền vững (Trường Đại học Khoa học Tự nhiên) kể.

Không chỉ riêng trạm quan trắc môi trường đặt tại trường ĐH Tự nhiên mà trạm quan trắc đặt tại Trung tâm quan trắc và phân tích tài nguyên môi trường Hà Nội (36A Phạm Văn Đồng) cũng đang trong tình trạng nửa sống nửa chết. Trạm quan trắc này được đặt trên tầng hai của Trung tâm. Theo anh bảo vệ Trung Tâm, trạm này đi vào hoạt động từ năm 2002. Lúc đầu, nhiều người quan tâm đến những thông tin trên mảng điện tử. Nhưng đến nay, bảng điện tử đã ngừng hoạt động. Trên mặt bảng, nhiều chỗ đã bị bóc lấy thiết bị, chỉ còn lại các lỗ hổng nhem nhuốc. Phòng quan trắc cửa đóng im ỉm. Chỉ thấy chiếc chong chóng bị gió thổi quay tít.

Đây là 2 trong số 5 trạm quan trắc được lắp đặt năm 2002 với kinh phí hơn 3 tỷ đồng/1 chiếc. Đến thời điểm này, 3 trạm đã ngừng hoạt động. Số phận hai trạm còn lại sẽ tương tự nếu như chưa có cơ chế mới.

Tiếc tiền triệu, bỏ tiền tỷ

Theo thiết kế, các trạm này hoạt động hoàn toàn tự động 24/24 giờ trong ngày. Hằng ngày, các trạm đo hướng gió, tốc độ gió, lượng mưa, bụi, ozon, SO _2,NO _2…Nhưng theo tìm hiểu của chúng tôi, số liệu quan trắc từ trạm này chưa phát huy được mục đích đề ra ban đầu như số liệu chưa chuẩn hoá, chưa phục vụ trực tiếp xây dựng, ban hành các quyết định về chính sách, về đầu tư phát triển… Lý do chỉ đơn giản là vì hệ thống thường xuyên gặp trục trặc.

Được biết, phía cung cấp thiết bị đã thường xuyên yêu cầu bảo trì, thay thế thiết bị khi tới hạn. Nhưng do thiếu kinh phí nên các trạm quan trắc không thể đảm bảo yêu cầu này và chờ tới khi thiết bị hỏng mới thay. Hậu quả là khi một thiết bị gặp sự cố, hiệu ứng domino xảy ra khiến cho hàng loạt thiết bị khác hỏng theo. Theo chỉ dẫn của hãng sản xuất thì mỗi năm cần một khoản tiền bằng 17 – 18% (khoảng 600 triệu đồng) trên giá trị thiết bị để đảm bảo thiết bị hoạt động tốt. Tuy nhiên, mỗi năm các trạm quan trắc chỉ được cấp khoảng 200 triệu đồng, bằng ½ so với quy định của Nhà nước. Vì thế, các trạm này “chết” do không được “chăm sóc” đầy đủ cũng là điều dễ hiểu.

“Ngay từ khi đầu tư các trạm này đã được xác định là có nhược điểm” – GS.TSKH Phạm Ngọc Đăng - Chủ tịch Hội môi trường xây dựng Việt Nam cho biết. Mọi người đều nhầm tưởng rằng chỉ cần đầu tư một lần là xong . Tuy nhiên, thực tế đây là những trạm quan trắc với nhiều thiết bị điện tử nên chỉ có tuổi thọ nhất định và phải đầu tư tiền duy tu bảo dưỡng thường xuyên. Chính vì việc đầu tư không đi cùng cơ chế thay thế, sửa chữa mà từ năm 2005 đến nay những trạm quan trắc này đã ngừng hoạt động. Đây là một sự lãng phí trong KHCN.

Thiếu quy hoạch đồng bộ

Theo ông Nguyễn Minh Tấn, Giám đốc Trung tâm quan trắc và phân tích tài nguyên môi trường Hà Nội, sở dĩ có những tồn tại nêu trên là do đến thời điểm này Hà Nội vẫn chưa có quy hoạch chung cho các điểm quan trắc ở Hà Nội. 5 trạm hiện có đều xuất phát tư những dự án đầu tư không đồng bộ. Hơn nữa, đây là thiết bị đắt tiền nên vị trí đặt trạm phụ thuộc quá nhiều vào vị trí đặt và công tác bảo vệ thiết bị chứ không đơn thuần chỉ về mặt khoa học.

Rõ ràng thực trạng hoạt động của các trạm quan trắc khí hậu tự động ở Hà Nội đang lâm vào tình trạng không có thì thiếu, có rồi thì lại không biết khai thác thế nào. Theo kế hoạch, Sở Tài nguyên và Môi trường Hà Nội sẽ nhận bàn giao tất cả các trạm này và tiến hành xây dựng một dự án nối mạng các trạm quan trắc môi trường không khí tự động. Hiện, Trung tâm quan trắc và phân tích tài nguyên môi trường Hà Nội chỉ quản lý trạm ở ngay tại trung tâm và trạm tại trường Đại học Xây dựng Hà Nội. Trung tâm cũng đang kết hợp với các hãng để chỉnh sửa những hỏng hóc của tất cả các trạm để tận dụng nốt hiệu quả của chúng. Tuy nhiên, theo ông Tấn, việc kết nối 5 trạm này với nhau cũng là một vấn đề không đơn giản bởi mỗi trạm một cấu hình phần cứng khác nhau, phần mềm điều khiển khác nhau.