“Chẳng ai muốn chuốc phiền hà…”
Tư vấn, phản biện và giám sát xã hội là những hoạt động rất quan trọng, được người dân kỳ vọng, nhất là với giới khoa học nước nhà. Nhưng những hoạt động này chưa được quan tâm đúng mức.
GS.VS Trần Đình Long, Chủ tịch Hội Giống cây trồng Việt Nam, nhớ lại, khi Bộ Nông nghiệp & Phát triển Nông thôn đưa ra dự án “Phát triển 1 triệu ha lúa lai giai đoạn 2000- 2010” thì ngay lập tức, các nhà khoa học thuộc Hội đã nhận thấy nhiều điều bất ổn, không có cơ sở khoa học. Sau khi nghiên cứu, thẩm định trên cơ sở phản biện của Hội Giống cây trồng, Bộ Nông nghiệp & Phát triển Nông thôn đã rút kinh phí Dự án ban đầu từ 1200 tỷ đồng xuống còn 46 tỷ mà vẫn thực hiện được cùng một mục tiêu, nhiệm vụ đặt ra. Hoạt động tư vấn, phản biện này đã tiết kiệm được 1154 tỷ đồng cho ngân sách Nhà nước.
Cách đây 4- 5 năm, dư luận xôn xao về một dự án được tài trợ của nước ngoài về việc sẽ lấy nước sông Hồng thay thế toàn bộ nước Hồ Tây. Tại cuộc hội thảo tháng 5/2000 do Liên hiệp các hội KH&KT Việt Nam tổ chức lấy ý kiến của các nhà khoa học về dự án này, khi đó, ông Dương Trung Quốc, Tổng Thư ký Hội Lịch sử Việt Nam, nhận xét: “Hồ Tây chưa ô nhiễm đến mức nghiêm trọng, vẫn còn là một trong những hồ sạch nhất Hà Nội. Trong khi đó, nguồn nước dự định thay thế là nước sông Hồng lại chưa được nghiên cứu kỹ”.
Còn PGS Hà Đình Đức, Hội các ngành Sinh học nhận định: “Mục tiêu của dự án là cải tạo chất lượng nước hồ đạt tiêu chuẩn nước hồ bơi. Vậy liệu các sinh vật sống lâu năm trong hồ có còn tồn tại khi dự án này thực hiện? Bởi vì hồ bơi không phải là nơi gìn giữ đa dạng sinh học”... Sau đó, rất nhiều hội chuyên ngành đã tham gia góp ý cho dự án như Tổng hội Xây dựng, Hội Thủy lợi, Hội Xây dựng và Kiến trúc, Hội Lịch sử, Hội các ngành sinh học. Và cuối cùng, một bản kiến nghị dừng dự án từ những đóng góp trên đã được trình UBND TP Hà Nội.
Trước kiến nghị của các nhà khoa học về việc xem xét lại quy hoạch hướng tuyến của đường Hồ Chí Minh vì liên quan tới vấn đề bảo vệ môi trường, trong đó có đoạn đi qua Vườn quốc gia Cúc Phương, Bộ Giao thông Vận tải đã đưa ra phương án điều chỉnh vừa bảo vệ Vườn quốc gia Cúc Phương, vừa tổ chức thi công đường một cách thuận lợi và đúng tiến độ.
Rõ ràng, hoạt động tư vấn, phản biện, giám định xã hội đã đem lại những lợi ích rất to lớn nhất là những dự án mang tầm cỡ quốc gia nhưng thực tế, dường như các bộ, ngành lại không mấy “mặn mà” với hoạt động này.
Lý giải “mâu thuẫn” trên, GS.VS Trần Đình Long cho rằng: thứ nhất, chưa có chế tài bắt buộc các dự án lớn phải có tư vấn, phản biện, không có sự ràng buộc để các bộ, ngành, địa phương phải thực hiện điều này. Thứ hai, chưa có thể chế tài chính đi kèm để động viên các nhà khoa học thực hiện nhiệm vụ tư vấn, giám sát xã hội vừa qua phản biện của các nhà khoa học thuộc Liên hiệp các hội KH&KT Việt Nam là phản biện độc lập, thẳng thắn, thậm chí có phần động chạm. Điều này sẽ phần nào gây những phiền hà nhất định cho phía dự án được phản biện. Thay vì họ được làm cái mình nghĩ ra thì nay lại mất thời gian, công sức hoặc là để bảo vệ dự án hoặc là phải làm lại theo ý người khác.
Còn TS Phạm Sĩ Liêm thì nhận xét: Hoạt động phản biện cũng chỉ mới hình thành trên thế giới cách đây 15 năm, có lẽ vì thế mà còn khá mới mẻ nên chúng ta chưa bắt kịp chăng?
GS Long đưa ra một câu hỏi: Tại sao hằng năm Thủ tướng dành ra một ngày để tiếp xúc, lắng nghe ý kiến của giới doanh nghiệp, còn giới khoa học lại không? Để lắng nghe ý kiến của giới khoa học thì nên để Liên hiệp các hội KH&KT Việt Nam đứng ra tổ chức vì đây là nơi tập hợp tất cả các lĩnh vực khoa học.
Đồng thời các nhà khoa học lại ở thế bị động, mời thì làm, không thì thôi. Nếu họ chủ động đề nghị được tư vấn, phản biện những dự án nào mà các nhà khoa học cho là cần phải có sự tham gia của mình thì chắc chắn sẽ có lợi cho sự phát triển kinh tế-xã hội của đất nước.
GS.VS Trần Đình Long cho rằng đã có những nhà khoa học thực sự tâm huyết, nhưng nếu họ nói thẳng, nói thật mà không phù hợp với các cơ quan quản lý thì họ chỉ được mời tham gia hội đồng tư vấn một lần thôi. Điều này đã làm các nhà khoa học e ngại, không muốn va chạm và sinh ra tâm lý, hỏi thì trả lời nhưng cũng ở mức độ cầm chừng.
Theo GS Long, để vai trò phản biện thực sự được phát huy, các nhà khoa học phải chủ động bám vào các vấn đề phát triển kinh tế xã hội của đất nước; Nhà nước cũng nên cung cấp thông tin thường xuyên về những dự án lớn đã và sẽ triển khai đồng thời các hội KHKT chuyên ngành nên có số liệu thống kê chính xác và công bố chính thức về lực lượng, khả năng chuyên môn của từng ngành chuyên môn.
