Cây ý dĩ

Tên khoa học: Coix lacryma,họ Lúa. Là loại cỏ lớn mọc thành từng bụi, cao 1 - 2 m có hình dạng cây Ngô (Bắp). Thân nhẵn, đường kính 1 - 2cm, ít phân cành, ruột xốp. Lá hình mác, không cuống, mọc so le, dài 10 - 50cm, rộng 2 - 5cm, đầu lá nhọn. Hoa đơn tính, mọc thẳng thành bông ở kẽ lá, dài 4 - 8cm. hoa đực ở trên, hoa cái ở dưới, hình trứng. Quả hình trứng, có một mặt phẳng và một bên lồi. Vỏ quả nhẵn bóng, khi khô dễ xay vỡ vỏ để lấy nhân. Mỗi quả có một nhân màu trắng đục. Nhân này có tên là Ý dĩ nhân hoặc Ý dĩ mễ. Ý dĩ nhân có tỷ lệ cao về đạm và dầu.

Có một cây khác có tên là cây Hạt cườm trông giống cây Ý dĩ nhưng cao to hơn, phát triển mạnh hơn, thường thấy mọc hoang ở nơi ẩm ướt, đầm lầy. Quả hình bầu dục, không có một mặt phẳng. Vỏ quả này bóng, cứng, không dễ vỡ. Thường được dùng dây chỉ xâu qua thành xâu cườm đeo cổ, hoặc làm mành che cửa.

Cây Ý dĩ có mọc hoang và được trồng với diện tích khá rộng để:

- Lấy nhân trộn gạo nấu thành cơm dẻo thơm ăn rất ngon. Nấu cháo, nấu chè là thức ăn bổ dưỡng, trợ tiêu hoá. Phù hợp cho trẻ nhỏ và cả ở người cao tuổi.

- Được bán ở các nhà thuốc Bắc trong nước và nước ngoài.

Bộ phận dùng: nhân của quả

Liều dùng: 20 - 40g

Tính vị: ngọt, mát. Bổ phế, kiện tỳ, thấm thấp, lợi tiểu.

Điều trị:

Lợi niệu

- Ý dĩ              30g

- Phục linh       30g

- Trư linh          30g

Kiện tỳ, chỉ tả:

Cổ phương được dùng rộng rãi để kiện tỳ và điều trị viêm đại tràng mãn tính là Sâm linh bạch truật tán.

- Đảng sâm                  10g

- Bạch biển đậu            10g

- Phục linh                    10g

- Bạch truật                 10g

- Hoài sơn                   20g

- Liên tử nhục               10g

- Ý dĩ nhân                   20g

- Cát cánh                    10g

- Sa nhân                     5g

- Camthảo                   5g

Nấu sắc uống mỗi ngày một thang hoặc tán thành bột mịn, mỗi ngày uống 20g.

Thanh nhiệt, trừ mủ:

Cổ phương: Vĩ hành thangchuyên trị áp xe phổi, tác dụng hạ sốt nhanh, ngưng viêm nhanh, khạc mủ sớm; trong đó, tác dụng thấm thấp của Ý dĩ rất cần thiết:

- Vĩ hành (thân cây Sậy)           100g

- Ý dĩ                                       50g

- Nhân hạt Bí đao                     30g

- Đào nhân                               10g

- Lá Diếp cá                             30g

Nấu sắc uống.

Trong đơn này cả 5 vị đều là vị chính, không có vị bổ trợ.

Trị sỏi đường tiết niệu:

- Ý dĩ                           30g

- Dây bòng bong          20g

Nấu sắc uống liên tục vài ba tháng.