Cây Trám : giống - khí hậu - đất trồng

1. Giống

Trong 16 chi của Burseracea, các loài trám ăn quả chủ yếu tập trung trong chi Canarium Linu. Chi này gồm hơn 100 loài, tuy nhiên theo các điều tra của Trung Quốc và Nhật Bản, chỉ có 26 loài đã được gây trồng trên thế giới để lấy quả và lấy gỗ.

Trong 26 loài trên có 3 loài Trám đen là Canarium pinela, C. rigrum và C. tonkinenses. Trên thị trường Quảng Đông Trung Quốc, ngoài cách ăn theo kiểu truyền thống, đã xuất hiện nhiều kiểu ăn mới cho nên trám đen ngày càng được giá. Tuy nhiên việc nghiên cứu về bảo quản, sơ chế vận chuyển và chế biến công nghiệp mới bắt đầu không lâu nên chưa hình thành thị trường rộng lớn. Đây là vấn đề cần theo dõi, thử nghiệm sớm để đón đầu giai đoạn phát triển tiếp theo.

Loài Canarium ovatum, tạm gọi là Trám Phi-lip-pin vì có nguyên sản từ nước này, rất đáng được quan tâm. Phân bố tự nhiên ở nam đảo Luzon, quả hình trứng có thể ăn tươi hoặc ăn chín, phần thịt quả chiếm 18-19%, trong đó hàm lượng Lipid cao tới 74,4%, hàm lượng Protein 12,6%, hạt rất lớn có thể ép dầu. Đây là loại Trám rất ngon, giá trị dinh dưỡng rất cao, rất đáng quan tâm sớm, kịp chuẩn bị cho giai đoạn phát triển cao.

Trong giai đoạn trước mắt, cần phổ cập nhanh các giống tốt trong loài Trám trắng Canarium album và đây cũng là chủ đề chính trong chuyên khảo này.

Với Trám trắng ăn quả, nam Trung Quốc đã có những bước đi sớm trong hoạt động cải thiện giống và đã bước đầu cho ra 1 số xuất xứ, gia hệ (family) hữu tính và 1 số giòng vô tính (strain) - tuyển chọn từ các ưu thế lai và nhân bằng phương pháp ghép.

Khi tuyển chọn các family và các Strain nói trên, người Trung Quốc không những quan tâm đến sản lượng mà còn chú trọng nhằm vào những mục tiêu rất cụ thể của mỗi giống theo yêu cầu thị trường như để ăn tươi, để làm mứt, làm kem v.v...

Vì Trung Quốc vừa là thị trường lớn vừa là nơi dẫn đầu thế giới về cải thiện giống Trám trắng, nên việc bám sát, dẫn nhập để tuyển chọn giống tốt phù hợp với nước ta cho phát triển rộng sẽ rất có ích trong tương lai.

Giống Trám trắng vỏ vàng rất thường gặp ở vùng núi bắc Việt Nam và nam Trung Quốc đã được bạn tuyển chọn đạt năng suất cao và tiêu thụ mạnh trên thị trường Trung Quốc. Dùng hậu thế ghép của giống trám này để phổ cập sẽ tạo được thuận lợi lớn cho bước phát triển ban đầu.

Hoàn thiện kỹ thuật ghép đã có, xúc tiến thử nghiệm nhân hom và phổ cập kỹ thuật nhân là những việc cần giải quyết gấp để tạo tiền đề cho chọn giống tại chỗ và nhân nhanh giống mới cho bước phát triển tiếp theo.

2. Chọn vùng khí hậu trồng trám lấy quả

2.1. Chế độ nhiệt

Trừ 2 vùng khắc nghiệt là núi cao phía bắc có mùa đông giá lạnh và 1 số nơi ở Tây Nguyên, Đông nam bộ mùa khô quá dài, cả không khí và đất đều khô, còn lại phần lớn lãnh thổ Việt Nam đều có chế độ khí hậu phù hợp với phát triển cây Trám trắng lấy quả. Ở mọi nơi có cây trám trắng phân bố tự nhiên, về cơ bản có thể gây trồng trám trắng lấy quả.

Trên lãnh thổ Việt Nam , không có vùng nào có chế độ nhiệt độ cực hạn cao vượt quá giới hạn chịu đựng của cây trám trắng, nhưng vùng núi cao phía bắc có thể vấp phải chế độ nhiệt độ cực hạn thấp.

Trung Quốc đã đẩy giới hạn trồng trám tới 28,2 ⁰vĩ bắc (Triết Giang) với cao trình tuyệt đối dưới 75m và đã xác định được giới hạn chịu lạnh là-3 ⁰C trong vài ba giờ mỗi ngày và lặp lại không quá 3 ngày. Trong giới hạn đó trám trắng bị tổn thương nhẹ, chủ yếu là với cây non nhưng chúng cũng phục hồi. Lạnh sâu hơn -3 ⁰C và dài ngày, trám trắng bị tổn thương nặng, giảm sản lượng nghiêm trọng thậm chí còn chết hàng loạt. Thử nghiệm với chế độ -2 ⁰C, kéo dài 5 giờ tổn thương nghiêm trọng, kéo dài 12 giờ tổn thương rất nghiêm trọng.

Người Lưỡng Quảng Trung Quốc đánh giá khả năng chịu rét của cây trám trắng khá hơn cây vải thiều và kém hơn cây nhãn. Như vậy, trên từng địa chỉ (xa đài khí tượng) của miền núi phía bắc, có thể dựa vào phản ứng trước giá lạnh của cây trám mọc tự nhiên hoặc cây vải, cây nhãn để xác định xem có nên trồng trám hay không.

Trên giới hạn bắc của vùng gây trồng, Trung Quốc đã xác định tổng số giờ có chế độ nhiệt hữu hiệu (t 0 C ³ 10 0 C) phải lớn hơn 6450 giờ. Tại các thung lũng miền núi phía bắc ngày nóng đêm lạnh, nếu nhiệt độ cực hạn thấp không xuống dưới mức cho phép thì yêu cầu về tích ôn cũng được thỏa mãn.

2.2. Chế độ ánh sáng

Những nghiên cứu tại Phúc Kiến đã xác định rằng để đảm bảo cho trám trắng sinh trưởng và ra hoa kết quả tốt, tổng số giờ có nắng hàng năm phải lớn hơn 1880 - 1888 giờ. Phần lớn lãnh thổ Việt Nam có mùa mưa phùn ngắn hơn, số ngày nhiều mây trong mùa hè cũng ít hơn vùng Phúc Kiến, do đó trừ Cao Bằng và vùng phụ cận, trên lãnh thổ Việt Nam số giờ có nắng hoàn toàn vượt yêu cầu phát triển trám.

Cây trám trắng phân hóa chồi hoa vào giữa tháng 2 đến giữa tháng 3, giai đoạn này đòi hỏi ngày dài hơn đêm (ngày dài 12h5" đến 12h32", đêm dài 11h28" đến 11h55") toàn bộ lãnh thổ Việt Nam hoàn toàn đáp ứng được yêu cầu này.

2.3. Thời tiết bất lợi

Gió Lào nói chung không trở thành nhân tố ảnh hưởng rõ đến sản lượng quả trám. Băng giá dài ngày có thể là thời tiết bất lợi gây ảnh hưởng xấu như đã trình bày ở trên.

Riêng với miền trung, bão có thể là nhân tố tác hại. Bão trên cấp 8 có thể gây rụng quả, gẫy cành. Mưa dài ngày gây úng ngập có thể gây ảnh hưởng rất xấu. úng ngập ngắn ngày có thể gây rụng quả, dài ngày có thể làm chết cả cây. Trồng trám trên đất bằng hoặc dưới chân dốc cần quan tâm đầy đủ đến việc tiêu nước.

3. Chế độ mưa ẩm và chọn đất trồng trám trắng

Trám trắng là cây gỗ lớn thường xanh có khả năng chịu hạn cao. Năng lực chịu hạn của cây trám chủ yếu là nhờ rễ cọc rất sâu. Điều tra tại Phúc Kiến Trung Quốc cho thấy: cây mọc từ hạt với f =40cm, trên đất đồi rễ cọc có thể ăn sâu 4-5m, trên đất phù sa có thể ăn sâu 7-8m. Rễ cọc hút ẩm ở tầng đất sâu đã đảm bảo được cân bằng thu chi nước trong mùa khô hạn kéo dài.

Vì vậy, chỉ cần có lượng mưa cao hơn 800 - 1000m hàng năm nhưng mùa khô không quá dài, hoặc nếu mùa khô quá dài mà tầng đất sâu đủ ẩm ướt đến hết mùa khô thì cây trám vẫn cho sản lượng quả khá.

Khô hạn mùa xuân còn tạo thêm lợi thế hạn chế lộc xuân. Cành phát từ lộc xuân, với phần lớn các loài, vừa không thể ra hoa vừa ảnh hưởng xấu đến ra hoa kết quả của cành phát từ lộc thu năm trước. Kinh doanh cây lấy quả trong mọi trường hợp đều phải tốn công sức triệt bỏ lộc xuân.

Tuy nhiên cần thấy rõ rằng vào mùa nuôi quả từ tháng 4 đến tháng 11, chế độ nhiệt ẩm càng cao thì càng lợi cho sản lượng quả của cây trám trắng. Mùa vụ quan trọng thứ hai cần quan tâm đầy đủ là mùa phân hóa chồi hoa từ giữa tháng 2 đến giữa tháng 3. Đến mùa này tán cây còn cần xanh lá và nếu thấy loáng thoáng lộc xuân càng tốt. Nếu quá khô hạn, chồi ngủ không chuyển sang trạng thái hoạt động sẽ không thể phân hóa thành chồi sinh hoa.

Về đất trồng:

Khả năng thích nghi của trám trắng với đất trồng rất rộng, từ đất bồi tụ sông suối đến feralit đỏ hay vàng trên đồi gò đều có thể thích hợp.

Trám trắng không ưa đất đọng nước, đất bí chặt, rất kỵ đất phèn mặn và rất ưa đất tơi xốp, độ thông thoáng cao, giữ ẩm tốt.

Đất càng dày, càng thông thoáng và giữ ẩm tốt thì rễ càng phát triển sâu rộng, tán lá càng xum xuê và sản lượng quả càng cao.

pH thích hợp với trám trắng dao động từ 4,5 đến 6,5. Vùng đất chân núi đá vôi hoàn toàn có thể gây trồng trám trắng.

Tóm lại, chọn vùng và đất trồng trám lấy quả cần ưu tiên chế độ nhiệt ẩm cao, mùa khô ngắn, ít lạnh, ít bão, tầng đất sâu và ẩm đến hết mùa khô đồng thời tiêu nước tốt. Quan sát phản ứng ra hoa kết quả trám trắng mọc tự nhiên trên địa bàn trước các hiện tượng thời tiết khí hậu trên các dạng đất khác nhau có giá trị tham khảo rất quan trọng.