Bước tiến triển của vaccin ngừa bệnh AIDS

Với HIV/AIDS, muốn đạt hiệu quả cao trên số đông nhất là dân nghèo, thì phải tìm cho ra một vaccin hữu hiệu, vì các thuốc trị bệnh AIDS quá đắt. Nhưng việc tìm cho ra vaccin phòng chống hữuhiệu đã làm nản lòng nhiều nhà nghiên cứu. Hiện có đến hơn 30 vaccin, nhưng tất cả đều không ngăn chặn được lây nhiễm. Nhưng mọi người vẫn hy vọng và nhiều nhà khoa học đã cá cược vào một vaccin sángtạo, sử dịng những gien tổng hợp, tập hợp hệ thống miễn dịch theo một phương thức mới mẻ. Theo họ vaccin mới có tiềm năng, chặn đứng lây lan HIV, virus gây ra bệnh AIDS. Trên thế giới nay có 40 triệungười nhiễm virus HIV. Theo bác sĩ Judith Wasserheit, Giám đốc mạng Thử nghiệm vaccin HIV Quốc tế tại thành phố Seattle, bang Washington, Hoa Kỳ thì đây là một phương thức nhiều hứa hẹn nhất kể từtrước đến nay, và vaccin đã khiến cho hệ thống miễn dịch phản ứng mạnh mẽ nhất chưa từng thấy, chống lại virus gây ra AIDS. Vì virus HIV luôn luôn đột biến, phân chia làm nhiều dòng khác nhau nênthách thức thật vô cùng lớn lao. Cũng không thể sử dụng một thể virus đã làm yếu đi, như trong trường hợp những vaccị chống tê liệt, đậu mùa hay cúm…Những vaccin này giúp cho hệ thống miễn dịch phảnứng mau lẹ. Thế nhưng, không thể dùng virus HIV đã làm yếu đi để làm vaccin vì nguy cơ lây nhiễm quá lớn.

Những vaccin AIDS trước đây sử dụng những bản sao chép tổng hợp các protein tìm thấy ở mặt ngoài virus với hy vọng là “lừa” cho hệ thống miễn dịch sản xuất tế bào có thể giết chết virus. Nhưng khi thử nghiệm trên người, những vaccin này không tạo ra một phản ứng miễn dịch mạnh hoặc tạo ra sự bảo vệ hữu hiệu chống lại những dòng virus. Wasserheit nói rằng HIV là một mục tiêu di động, và các protein mặt ngoài không bao giờ giống nhau, ngay cả trên một cá nhân. Ngược lại, vaccin mới do hãng Merck&Co. chế tạo, gồm có ba gien tổng hợp, tên gọi là gag, polvà neftìm thấy ở lõi virus có vai trò rất quan trọng cho sự sinh sản của virus. Các gien này được nhét bên trong một adenovirus gây bệnh cảm lạnh đã tháo ruột, sử dụng như một “tàu chuyển hàng hoá” cực nhỏ, chở các vật liệu di truyền vào thân thể. Vì những gien này sẽ không thay đổi dạng, ngay cả khi virus đột biến, cho nên các nhà khoa học nghĩ là loại vaccin này có thể cung cấp một sự bảo vệ toàn diện hơn,chống lại các dòng virus khác nhau. Trong các thử nghiệm, vaccin mới tạo ra một phản ứng miễn dịch mới, gọi là miễn dịch tế bào, kích thích sản xuất tế bào-T. Thân thể chúng ta lập trình cho các tế bào này săn bắt các dòng HIV.

Đây là một chiều hướng hoàn toàn mới trong việc chế tạo vaccin. Theo John Shiver, trưởng ban nghiên cứu của hãng Merck ở West Point, bang Pennsylvania-nơi phát triển vaccin mới thì kỹ thuật này phức tạp và tinh xảo hơn trước nhiều lắm. Thí nghiệm trên động vật và trên người lúc ban đầu cho thành quả khích lệ. Nghiên cứu năm 2002 với khỉ được gây nhiễm HIV, vaccin mới đã ngăn chặn lây lan và không cho chúng dần dần biến thành con bệnh AIDS 100 phần trăm (nhắc lại là trên con đường cần trung bình 8-11 năm, sau khi lây nhiễm HIV, bệnh AIDS mới phát lộ đầy đủ). Các con khỉ vẫn mạnh khoẻ và virus bị giảm xuống mức độ không còn dò ra được nữa. Trên một thử nghiệm liên can đến 200 người tình nguyện, được tiêm thuốc ba lần trong 6 tháng, 60% đến 70% những người tham dự đã tự tạo ra một phản ứng miễn dịch chống các gien HIV, tương tự như các vaccin cho những bệnh khác, như bệnh cúm chẳng hạn. Phản ứng kéo dài hơn 2 năm.

Một thử nghiệm lâm sàng rộng lớn hơn nữa, gồm 1.500 người có nguy cơ lây nhiễm HIV cao ở Bắc Mỹ, biển Caribbean và châu Úc tham dự, đã được thực hiện đầu năm 2005 hầu xác định xem có thật sự chặn đứng được lây nhiễm hay không, hay có giảm bớt số lượng HIV trên những ai đã bị lây nhiễm, hoặc trên cả hai cách. Thành quả sẽ kết thúc năm 2010. Nhưng dù cho mọi chuyện đều tốt đẹp, nhiều thử nghiệm khác trên người phải được thực hiện trước khi được phép dùng đại trà. Wasserheit nói: dù sao đi nữa, đây là một bước tiến quan trọng. HIV là một virus thông minh mà may mắn thay, lúc này chúng ta hy vọng là thông minh hơn nó. Cũng xin lưu ý là ngày 11 tháng hai năm 2005, chức quyền y tế bang New York đã tuyên bố một câu xanh rờn: “Một người đồng tính luyến ái và nghiện methamphetamine đã bị một dòng virus AIDS lây nhiễm”. Dạng này không những đề kháng với 3 trong số 4 loại thuốc chống HIV mà còn có vẻ dữ dằn, vì đã gây ra bệnh AIDS chính hiệu bùng phát trong vòng vài tuần thay vì cần chục năm hay nhiều năm hơn nữa. Đúng là một HIV khó trị và nó còn là một “tay siêu sát nhân” mau lẹ. Nó làm hại nạn nhân với những thụ thể có tên là CX4, thường tìm thấy điển hình chỉ trên những ai lây nhiễm HIV đã lâu năm và ở những thời kỳ bệnh AIDS tiển triển mạnh. Thử nghiệm cho thấy con bệnh chỉ mới lây nhiễm vào ngày 22 tháng giêng năm 2005.

Những vaccin khác cũng đang được thử nghiệm trên người. Hãng Chiron Corp tại Emeryville, Californiacũng đang làm nhiều thử nghiệm lâm sàng theo hai bước: Vaccin sơ khởi là những gien HIV có mục đích kích hoạt phản ứng miễn dịch tế bào. Và vaccin hỗ trợ là một protein mặt ngoài HIV để gây ra một đáp ứng miễn dịch.

Nguồn: Khoa học phổ thông, số 37(1160)